Từ 1.000 năm trước, ở Trung Quốc đã có shipper giao đồ ăn tận nhà

Ngày nay, nhờ điện thoại thông minh và các phương thức thanh toán trực tuyến, chúng ta dễ dàng đặt đồ ăn mang đến tận nhà bằng cách mở các ứng dụng. Ít ai biết rằng từ rất lâu rồi, trước khi có xe máy và công nghệ hiện đại, người Trung Quốc đã có dịch vụ giao đồ ăn tận nơi cực kỳ chuyên nghiệp.

Theo cuốn hồi ký lịch sử nổi tiếng “Đông Kinh mộng hoa lục” của tác giả Mạnh Nguyên Lão, dịch vụ giao đồ ăn tận nhà (được gọi là “ngoại mại” trong tiếng Trung) đã được ghi chép lại như một minh chứng cho sự phát triển kinh tế thương mại cực kỳ thịnh vượng vào thời Bắc Tống (thế kỷ XII).

Lý do đầu tiên khiến dịch vụ giao hàng thời nhà Tống có thể hoạt động bất kể ngày đêm là việc triều đình bãi bỏ lệnh giới nghiêm. Các khu chợ đêm (dạ thị) và tụ điểm giải trí (ngõa tử) hoạt động xuyên đêm. Nhờ đó, người dân có thể đặt đồ ăn hay hàng hóa bất cứ lúc nào, kể cả lúc nửa đêm hay rạng sáng.

Kinh tế thịnh vượng khiến người dân, từ giới quý tộc, quan lại cho đến các thương nhân, thợ thủ công có xu hướng ăn tiệm hoặc gọi đồ ăn về nhà để tiết kiệm thời gian. Cuốn sử liệu “Đông Kinh mộng hoa lục” ghi chép rất rõ: Người dân Biện Kinh (thành phố lớn nhất thời đó) “phần lớn không tự nấu nướng tại nhà mà thường đặt món từ các nhà hàng, quán ăn mang đến”.

Phương thức “ship” đồ ăn

Khách hàng giàu có thường cử gia nhân đến quán chốt đơn, hoặc các quán ăn lớn sẽ cử người đến tận phủ đệ của khách để ghi món (như một hình thức “order” trực tiếp).

Để giữ cho món ăn luôn nóng hổi khi đến tay thực khách, các “ shipper ” thời Tống sử dụng một loại hộp chuyên dụng gọi là “ôn bàn”. Đây là loại khay/hộp hai lớp gốm hoặc kim loại, ở giữa có khoảng trống để đổ nước nóng vào giữ nhiệt, hoặc dùng các hộp gỗ nhiều tầng (tích hạp).

Chính sự cởi mở trong chính sách thương mại và lối sống đô thị hiện đại đã biến thời Tống thành kỷ nguyên mà việc “gọi ship” trở nên phổ biến không kém gì xã hội ngày nay.

Thực đơn “gọi ship” phong phú

Dựa trên các sử liệu chính thống như “Đông Kinh mộng hoa lục” (ghi chép về kinh đô Biện Kinh) hay “Vũ Lâm Cự Sự” (ghi chép về Lâm An), thực đơn “gọi ship” thời nhà Tống phong phú không thua kém gì các ứng dụng giao đồ ăn hiện đại.

Tùy thuộc vào túi tiền và sở thích của khách hàng, các món ăn phổ biến được gọi giao tận nơi thời bấy giờ được chia thành các nhóm chính: Các món thịt và đồ nhắm cao cấp, điểm tâm, đồ ăn vặt và đồ ngọt.

Ở nhóm món thịt và đồ nhắm cao cấp, giới nhà giàu, quan lại rất chuộng đặt các món thịt được chế biến cầu kỳ cho các bữa tiệc tại gia. Thời Tống, thịt dê là loại thịt cao cấp nhất, xuất hiện phổ biến từ cung đình đến phủ đệ. Các món như dê nướng, dê hầm nguyên con bốc khói nghi ngút luôn đứng đầu danh sách đặt hàng.

Các món “cá quế giả ngao” (quế ngư giả hà lệ) hoặc các món cá nấu giấm và hồ tiêu cũng rất được thực khách ưa chuộng vì hương vị thanh tao. Các tiệm ăn lớn thường chế biến sẵn vịt, ngỗng quay da giòn, bọc kín trong lá sen ấm áp để “shipper” gánh chạy thật nhanh đến nhà khách hàng.

Ở phân khúc bình dân, các món mì, bánh và đồ ăn nhẹ (điểm tâm) rất được ưa chuộng. Đối tượng gọi món thường là tầng lớp thị dân, thợ thủ công ăn đêm hoặc ăn sáng. Các món được yêu thích gồm: Mỳ nước (thang diện) với đủ loại như mỳ thịt băm, mỳ nước cốt xương, mỳ tương. Nhờ có chiếc hộp giữ nhiệt (chứa nước nóng ở đáy), những bát mỳ giao đến tận nhà vẫn giữ được độ nóng và sợi không bị bở.

Các loại bánh bao nhân thịt dê, bánh bao chay, sủi cảo hấp hoặc chiên được xếp thành từng tầng trong lồng hấp gỗ và được các shipper cổ đại gánh đi giao khắp các ngõ hẻm.

Các học sỹ, tiểu thư hoặc người dân đi chơi đêm rất thích đặt các món ăn nhẹ và đồ ngọt như cua nhồi cam ( món ăn vô cùng tao nhã và nổi tiếng thời Tống, phần thịt cua béo ngậy được nhồi ngược vào vỏ quả cam rồi đem hấp, mang lại hương vị chua ngọt độc đáo), trái cây ướp lạnh và chè ngọt, bánh rán ngọt...

Không chỉ có đồ ăn, các quán rượu (gọi là tửu lâu) thời Tống cũng có dịch vụ giao rượu tận nhà. Rượu được đựng trong các bình gốm niêm phong kỹ lưỡng, đi kèm với các món nhắm khô như thịt bò khô, cá khô để phục vụ các “dân chơi” tụ tập tại gia.

Có cả dịch vụ “free ship”

Vào thời nhà Tống, mức phí ship (thường gọi là phí chạy vặt) được tính toán rất linh hoạt và phụ thuộc vào từng nhóm đối tượng giao hàng khác nhau. Về cơ bản, chi phí này được chia thành các trường hợp sau:

Phí giao hàng của “shipper tự do” hay còn gọi là nhàn hán: Đây là những người lao động tự do chuyên đứng túc trực tại các tửu lâu, nhà hàng lớn để nhận “kèo” chạy vặt, mua hộ và giao đồ ăn. Với đối tượng này, mức phí không có một con số cố định, mà dựa trên sự thương lượng giữa khách hàng và “nhàn hán”.

Phí ship sẽ tùy thuộc vào khoảng cách xa gần, thời tiết (mưa gió, tuyết rơi phí sẽ cao hơn) và độ nặng của món ăn. Thường thì mức phí này rất rẻ và bình dân, chỉ tương đương vài văn tiền (vài đồng xu đồng), đủ để một gia đình thị dân bình thường sẵn sàng chi trả để đổi lấy sự tiện lợi.

Dịch vụ “free ship” của các nhà hàng lớn: Đối với các quán ăn, tửu lâu lớn danh tiếng ở Biện Kinh hay Lâm An, họ có sẵn một đội ngũ “điếm tiểu nhị” chuyên nghiệp phục vụ việc giao hàng. Phí vận chuyển đã được tính gộp trực tiếp vào giá trị của món ăn. Dịch vụ này chủ yếu phục vụ giới thượng lưu, quan lại hoặc đại phú gia khi họ đặt những mâm cỗ đắt đỏ cho các buổi tiệc tại gia.

Người thời Tống chủ yếu thanh toán bằng tiền mặt (tiền xu đồng) trực tiếp khi nhận hàng, hoặc thanh toán trả sau (ghi sổ) dựa trên “thẻ gỗ tín nhiệm”. Nhà hàng sẽ giao đồ ăn kèm theo một chiếc thẻ gỗ có khắc dấu của quán, trên đó ghi rõ loại món ăn và số lượng. Khách hàng nhận đồ và giữ lại thẻ gỗ này. Đến cuối tháng hoặc định kỳ, điếm tiểu nhị của quán sẽ mang sổ đến tận nhà khách hàng, đối chiếu số lượng thẻ gỗ và thu tiền một lượt. Phương thức này giống hệt việc “ghi sổ” hay thanh toán thẻ trả sau ngày nay.

Hiện tượng “bùng hàng” rất hiếm khi xảy ra ở thời điểm này. Đô thị thời Tống tuy lớn nhưng các khu dân cư (phường ngõ) lại quản lý theo tính chất quen biết, “tình làng nghĩa xóm” cao. Hơn nữa, shipper thời đó thường là người địa phương, biết rõ nhà cửa của khách. Nếu ai đó dám “bùng” một bát mỳ, thông tin sẽ ngay lập tức lan truyền khắp phố, khiến người đó bị mất thể diện và các quán ăn khác sẽ từ chối phục vụ vĩnh viễn.