Từ nơi bị né tránh trở thành điểm check-in được săn đón: Cách một clip viral giúp hàng nghìn người dân khu ổ chuột "đổi đời"

Có những địa điểm nổi tiếng nhờ chiến dịch quảng bá rầm rộ, nhờ một khách sạn hạng sang mới mở hay nhờ một bảo tàng vừa trở thành biểu tượng. Nhưng cũng có những nơi bước lên bản đồ du lịch thế giới chỉ vì một đoạn video dài chưa đầy một phút.

Ở Brazil, favela là tên gọi dành cho các khu ổ chuột hoặc khu định cư không chính thức, thường nằm trên các sườn đồi hoặc ven các thành phố lớn như Rio de Janeiro và São Paulo. Tại Rocinha, khu favela lớn nhất Rio de Janeiro, một sự đổi thay đang diễn ra theo cách không ai ngờ tới.

Một sân thượng có tên "Porta do Céu" (Cánh cửa lên thiên đường) bỗng phủ sóng khắp mạng xã hội sau loạt video drone ghi lại khoảnh khắc du khách bước ra mép ban công, ngồi lên một chiếc ghế cũ và "bùm" - góc máy chuyển nhanh sang toàn cảnh với những lớp nhà chồng lên nhau trên sườn đồi phía sau lưng. Chỉ một góc máy thôi, nơi từng gắn với nghèo khó và định kiến bỗng trở thành background khiến người ta sẵn sàng xếp hàng chỉ để có một clip đẹp mang về.

Nhưng nếu chỉ nhìn Rocinha như một "trend du lịch mới", có lẽ vẫn còn thiếu một nửa câu chuyện. Bởi phía sau những khung hình đang lan truyền ấy không chỉ là sự tò mò của du khách, mà còn là sinh kế mới của người dân địa phương. Những người mở tour, lái drone, dẫn khách đi qua các con hẻm nhỏ, kể lại câu chuyện về nơi mình sống bằng một giọng điệu hoàn toàn khác với những gì thế giới từng nghĩ.

Khi một cú máy đẹp đủ sức thay đổi số phận của cả một khu phố

Theo The Guardian, sân thượng "Porta do Céu" ở Rocinha đang trở thành một trong những điểm check-in được nhắc đến nhiều nhất tại Rio sau khi các video quay bằng drone lan truyền mạnh trên mạng xã hội. Trong những clip ấy, du khách bước ra trước khung cửa sơn xanh, đứng giữa phông nền là toàn cảnh thành phố, những ngọn đồi và những ngôi nhà đặc trưng của địa phương, tạo nên cảm giác vừa điện ảnh vừa siêu thực. Chính thứ ngôn ngữ hình ảnh rất hợp thời đại video ngắn này đã đưa Rocinha vào "tầm ngắm" của du khách.

Nghe qua, đây có vẻ chỉ là một câu chuyện quen thuộc của thời đại "Tóp Tóp". Một góc đẹp, một bản nhạc hợp mood, vài influencer ghé qua, rồi lượng khách đổ tới. Nhưng ở Rocinha, điều xảy ra sau đó đáng để nhìn lâu hơn. Bởi cơn sốt hình ảnh không chỉ mang lại sự nổi tiếng cho một địa điểm, mà còn tạo ra việc làm, dòng tiền và cảm giác được nhìn nhận khác đi cho những người đã sống ở đây từ rất lâu.

Một trong những nhân vật được The Guardian nhắc tới là Victor Hugo Oliveira da Conceição, một hướng dẫn viên sinh ra và lớn lên tại Rocinha. Bài báo cho biết anh từng có quá khứ liên quan đến các băng nhóm ma túy, nhưng hiện nay kiếm sống bằng nghề dẫn tour và có thể nuôi gia đình nhờ dòng khách du lịch đổ về favela. Chi tiết ấy khiến câu chuyện vượt khỏi phạm vi của một trào lưu mạng xã hội thông thường. Ở một nơi lâu nay chỉ xuất hiện trong những câu chuyện được kể bằng ngôn ngữ của sự nghèo đói và bạo lực, du lịch đang tạo ra cơ hội nghề nghiệp ổn định và hợp pháp cho người trẻ.

Theo AFP và các bản tin được nhiều tờ báo dẫn lại, có thời điểm du khách phải chờ tới hai tiếng đồng hồ để được quay clip tại sân thượng nổi tiếng này, với mức phí tối thiểu khoảng 150 Real Brazil (tương đương khoảng 740 nghìn VNĐ) cho một video drone. Một cú quay chỉ kéo dài vài chục giây, nhưng phía sau nó là cả một dây chuyền dịch vụ nhỏ: người dẫn khách lên sân thượng, người điều khiển drone, người quay video, người bán nước uống, đồ ăn, đồ lưu niệm hoặc sản phẩm thủ công. Trong những cộng đồng mà cơ hội việc làm vốn không nhiều, một trend du lịch đủ mạnh có thể tạo ra thay đổi rất thật trong đời sống thường ngày.

"Cánh cửa lên thiên đường" mở ra chương mới trong câu chuyện về các favela

Thực ra, Rocinha không phải tới bây giờ mới có khách du lịch. Từ nhiều năm trước, favela ở Rio đã xuất hiện trong các tour "khám phá mặt khác của thành phố", và cũng vì thế mà thường xuyên gây tranh cãi. Có người coi đó là một cách để hiểu thêm về xã hội Brazil, nhưng cũng có người chỉ trích đây là kiểu "du lịch nghèo khó", nơi người ngoài tới để nhìn vào đời sống chật vật của người khác như một trải nghiệm kỳ lạ.

Làn sóng hiện tại khác ở chỗ nó không được dẫn dắt chủ yếu bởi các công ty tour truyền thống, mà bởi chính thuật toán mạng xã hội và sự hấp dẫn của một cú máy đẹp. Cũng vì thế, cách Rocinha xuất hiện trước mắt thế giới đang thay đổi. Nơi từng được nhắc đến như một khu phố của thiếu thốn nay bắt đầu hiện lên bằng màu sắc của nghệ thuật đường phố, âm nhạc, chuyển động và nhịp sống cộng đồng.

Renan Monteiro, người sáng lập công ty Na Favela Turismo, nói với AFP rằng điều họ muốn làm không phải là "lãng mạn hóa nghèo đói", mà là giúp thay đổi định kiến của người ngoài về favela bằng cách cho thấy sự sống động, sáng tạo và năng lượng của cộng đồng địa phương. Theo ông, để lên được sân thượng đang gây sốt, du khách không chỉ đến, quay clip rồi rời đi. Họ đi qua các con hẻm nhỏ, gặp những nghệ sĩ địa phương, xem biểu diễn capoeira, nhìn thấy nhịp sống thường nhật của cư dân. Nói cách khác, cái được bán không chỉ là một góc máy đẹp, mà còn là một trải nghiệm có câu chuyện và có con người đứng phía sau.

Ở góc nhìn này, Rocinha trở thành ví dụ rất rõ cho một xu hướng du lịch mới: điểm đến không chỉ được quảng bá bởi ngành du lịch, mà còn được "khởi động" bởi cộng đồng mạng. Ngày nay, một bảo tàng chưa chắc nổi nhanh bằng một quán ăn có clip triệu view; một khách sạn sang chưa chắc gây tò mò bằng một mái nhà có background quá điện ảnh. Với Rocinha, chính mạng xã hội đã tái đóng khung hình ảnh của favela: từ một nơi bị né tránh trở thành nơi khiến người ta tò mò và muốn tận mắt nhìn thấy.

AP từng ghi nhận lượng khách quốc tế tới Rio trong năm 2025 tăng 44,8%, mang lại khoảng 1,5 tỷ USD cho kinh tế thành phố. Trong bối cảnh du khách quốc tế ngày càng thích những trải nghiệm "authentic", không ít người muốn nhìn thấy một Rio khác ngoài bãi biển Copacabana, tượng Chúa Cứu Thế hay núi Sugarloaf. Họ muốn bước vào những không gian sống động hơn, thật hơn, giàu văn hóa đường phố hơn. Rocinha, với cấu trúc nhà cửa ken dày trên sườn đồi, âm nhạc, graffiti và nhịp sống không lẫn vào đâu, đáp ứng đúng mong muốn ấy.

Cơ hội và thách thức

Với người dân địa phương, "đổi đời" trong câu chuyện này không nhất thiết phải là giàu lên nhanh chóng. Đôi khi nó chỉ đơn giản là có thêm tiền thuê nhà, thêm thu nhập để nuôi con, thêm một công việc ít rủi ro hơn, hoặc thêm niềm tin rằng nơi mình sống không chỉ bị thế giới nhìn bằng một màu xám. Một khu phố từng được nhắc tới chủ yếu qua tin tức bạo lực nay bắt đầu được biết đến bằng nghệ thuật đường phố, các tour đi bộ, lớp capoeira (môn võ truyền thống của Brazil, kết hợp vũ đạo, nhào lộn và âm nhạc) và những góc nhìn từ trên cao khiến người ta trầm trồ. Chỉ riêng sự thay đổi đó thôi cũng đã mang tính biểu tượng rất lớn.

Nhưng tất nhiên, sự nổi tiếng quá nhanh chưa bao giờ là câu chuyện hoàn toàn màu hồng. Cơn sốt Rocinha cũng kéo theo những tranh luận khó tránh. Khi một khu nghèo trở thành background cho video đẹp, người ta đang giúp cộng đồng ấy được chú ý theo cách tích cực hơn, hay đang biến nó thành một thứ "tương phản lạ mắt" để tiêu dùng trên mạng xã hội? Một số ý kiến được truyền thông quốc tế ghi nhận cho rằng ranh giới giữa khám phá văn hóa và "thẩm mỹ hóa nghèo đói" là rất mỏng. Vấn đề không nằm ở việc du khách có nên đến Rocinha hay không, mà nằm ở cách họ đến: để hiểu, để lắng nghe, hay chỉ để quay một clip rồi rời đi.

Chính điều đó khiến câu chuyện này trở nên hấp dẫn hơn một tin viral thông thường. Nó buộc người ta nghĩ lại về vai trò của mạng xã hội trong du lịch hiện đại. Một clip ngắn có thể tạo việc làm. Nó cũng có thể tạo định kiến mới. Nó có thể giúp một hướng dẫn viên địa phương có thêm khách đều đặn. Nhưng nó cũng có thể khiến một cộng đồng bị nhìn như một "phông nền thú vị" nhiều hơn là một nơi có lịch sử, có tổn thương và có phẩm giá riêng.

Có lẽ điều quan trọng nhất nằm ở chỗ: ai là người kể câu chuyện về Rocinha. Nếu câu chuyện ấy được dẫn dắt bởi chính người địa phương - những người hiểu nơi này bằng trải nghiệm sống chứ không phải bằng sự tò mò thoáng qua - thì du lịch có thể thực sự trở thành cơ hội. Cơ hội để tiền ở lại cộng đồng nhiều hơn. Cơ hội để người dân có thêm sinh kế. Cơ hội để một khu phố bước ra khỏi những mô tả cũ kỹ. Ngược lại, nếu tất cả chỉ dừng ở những video na ná nhau, cơn sốt ấy rồi cũng sẽ qua như bao trend khác, để lại phía sau một câu hỏi quen thuộc: rốt cuộc ai là người hưởng lợi nhiều nhất?

Ở Rocinha lúc này, có lẽ cả hy vọng lẫn dè chừng đang cùng tồn tại. Nhưng dù thế nào, câu chuyện vẫn phản ánh rất rõ một thực tế của du lịch thời mạng xã hội: đôi khi chỉ một clip viral cũng đủ để thay đổi vận mệnh của một địa điểm - và mở ra một chương mới cho những con người từng chỉ đứng bên lề bản đồ du lịch thế giới.