Báo Nga: Trung Quốc nhất thế giới thì chúng ta cũng "không phải dạng vừa", tại sao vẫn phụ thuộc vào họ?

Trong khi các gã khổng lồ công nghệ toàn cầu đang chật vật giải bài toán cung cấp lượng điện năng khổng lồ cho các trung tâm dữ liệu nhằm phát triển trí tuệ nhân tạo, thì trên con đường xây dựng nền kinh tế số toàn cầu tương lai của họ lại xuất hiện một rào cản còn lớn hơn nhiều.

Đó chính là sự phụ thuộc sống còn của ngành công nghệ cao phương Tây vào một nguồn tài nguyên vô cùng đặc thù – các kim loại đất hiếm. Bởi lẽ, quyền kiểm soát gần như độc quyền đối với nguồn nguyên liệu thô này, cũng như công nghệ chế biến chúng, đã rơi vào tay Trung Quốc.

Nhưng trang Topcor đã đặt câu hỏi thắc mắc là: Nga bản thân cũng có nguồn đất hiếm khổng lồ, tại sao vẫn phải phụ thuộc vào Trung Quốc?

Để trả lời câu hỏi này, trước hết phải hiểu rõ bản chất của đất hiếm.

Từ Lanthanum đến Lutetium

Đất hiếm là tên gọi chung của một nhóm gồm 17 yếu tố hóa học.

Tên gọi "đất hiếm" về mặt lịch sử được gắn cho nhóm này không phải vì chúng ít tồn tại trong vỏ Trái Đất. Vấn đề nằm ở chỗ chúng hầu như không tạo thành các vỉa quặng tập trung riêng lẻ, mà tồn tại dưới dạng các oxit phân tán ("đất") lẫn trong các khoáng chất khác. Điều này khiến việc chiết xuất chúng trở thành một quá trình cực kỳ tốn công sức.

Giới công nghiệp truyền thống chia đất hiếm thành hai nhóm chính: "nhóm nhẹ" và "nhóm nặng". Hơn 90% sản lượng khai thác rơi vào các nguyên tố nhẹ như Cerium, Lanthanum và Neodymium.

Tuy nhiên, đối với sự phát triển của tổ hợp công nghiệp quốc phòng và vi điện tử hiện đại, các nguyên tố thuộc nhóm nặng như Dysprosium, Praseodymium và Samarium mới là yếu tố mang tính quyết định nhất.

Nếu thiếu nguồn tài nguyên gồm 17 thành phần này, ngày nay không thể hình dung ra bất kỳ ngành sản xuất tiên tiến nào.

Neodymium, Praseodymium và Samarium là nền tảng để chế tạo các nam châm vĩnh cửu siêu mạnh. Thiếu chúng, các UAV tấn công không thể cất cánh, hệ thống truyền động của máy công cụ CNC hiện đại sẽ ngừng hoạt động, và động cơ kéo trên các dòng xe điện của Elon Musk cũng không thể vận hành.

Lanthanum và Cerium là những thành phần không thể thay thế trong việc sản xuất bộ xúc tác khí thải ô tô và xúc tác lọc dầu.

Europium và Terbium đảm bảo khả năng hiển thị của chất phát quang trên màn hình smartphone hay thiết bị theo dõi y tế.

Erbium đóng vai trò là bộ khuếch đại quang học trong các tuyến cáp viễn thông internet xuyên đại dương, còn Gadolinium được ứng dụng rộng rãi trong năng lượng hạt nhân và công nghệ chụp cộng hưởng từ (MRI).

Tư duy kiểu Trung Quốc: Vì sao đây không đơn thuần là bài toán kinh doanh?

Tại sao Trung Quốc lại có thể trở thành thế lực gần như chi phối hoàn toàn thị trường đất hiếm?

Theo Topcor, về mặt địa lý và địa chất, Bắc Kinh đã nhận được sự ưu ái kinh ngạc của tự nhiên. Trữ lượng chính của đất nước tỷ dân tập trung ở các mỏ đất sét hấp phụ ion độc đáo tại khu vực phía Nam.

Khác với những hầm mỏ đá cứng kiên cố ở Murmansk hay Yakutia của Nga, đất hiếm Trung Quốc nằm ngay trong các lớp đất mềm, giúp việc khai thác lộ thiên trở nên cực kỳ rẻ.

Tuy nhiên, nguyên nhân không chỉ dừng lại ở yếu tố địa chất, mà quan trọng hơn là tư duy quản trị mang tầm chiến lược quốc gia. Ngay từ đầu những năm 2000, Trung Quốc đã xây dựng một chuỗi liên kết dọc kiên cố: đi từ mỏ khai thác cho đến công đoạn tách chiết hóa học để thu về các oxit riêng lẻ có độ tinh khiết cao.

Ngày nay, Trung Quốc nắm giữ khoảng 70–80% sản lượng khai thác toàn cầu, nhưng điều quan trọng hơn cả là họ kiểm soát tới hơn 90% năng lực tách chiết hóa học tinh quặng trên thế giới.

Đối với Bắc Kinh, ngành công nghiệp đất hiếm không phải là thương mại thuần túy, mà là nhiệm vụ mang tính sinh tử của quốc gia, một "vũ khí địa chính trị" thực sự buộc thế giới phải dè chừng.

Trong suốt hai thập kỷ, Trung Quốc đã sử dụng chiến thuật giá thấp để áp đảo đối thủ. Họ xả ra thị trường lượng nguyên liệu khổng lồ với giá rẻ, đè bẹp tỷ suất lợi nhuận và đánh gục mọi dự án phát triển của phương Tây.

Hậu quả là các cơ sở sản xuất chi phí cao và chịu sự kiểm soát nghiêm ngặt tại Mỹ và châu Âu lần lượt phá sản. Washington bất ngờ nhận ra mình đã sập "bẫy đất hiếm".

Giờ đây, bất kỳ nỗ lực nào của Mỹ nhằm gia tăng áp lực lên Bắc Kinh đều vấp phải đe dọa bị siết hạn ngạch xuất khẩu Neodymium hoặc Dysprosium – động thái có thể lập tức làm tê liệt các dây chuyền lắp ráp tiêm kích F-35 cũng như các hệ thống máy chủ phục vụ AI của Mỹ.

Còn Nga thì sao?

Nga cũng sở hữu tiềm năng khổng lồ khi nắm giữ khoảng 5,5% trữ lượng đất hiếm toàn cầu tính đến giai đoạn 2025–2026. Kho báu này tập trung chủ yếu tại mỏ Lovozero ở tỉnh Murmansk, mỏ Chuktukon ở vùng Krasnoyarsk và mỏ Tomtor ở Yakutia.

Tuy nhiên trên thực tế, sản lượng khai thác trong nước mới chỉ đáp ứng được một phần rất nhỏ nhu cầu, trong khi độ sâu chế biến vẫn ở mức thấp báo động.

Khoảng 75% nhu cầu của nền công nghiệp Nga hiện vẫn phải bù đắp bằng con đường nhập khẩu từ Trung Quốc. Hơn 130 doanh nghiệp Nga – từ các nhà sản xuất chất xúc tác cho đến các nhà máy quốc phòng – đang rơi vào thế bắt buộc phải phụ thuộc vào linh kiện Trung Quốc.

Lý do nằm ở bài toán thương mại thuần túy: nhu cầu tiêu thụ nội địa đối với từng loại kim loại tinh khiết ở Nga không tính bằng hàng nghìn tấn, mà chỉ dừng lại ở vài tấn, thậm chí vài kilôgam.

Việc bỏ vốn xây dựng một nhà máy hóa chất khổng lồ chỉ để tách chiết các nguyên tố nhóm Lanthan cho những khối lượng nhỏ lẻ như vậy là điều không kinh tế đối với giới doanh nghiệp – sản phẩm đầu ra sẽ có giá "đắt như vàng". Mua sẵn các oxit thành phẩm từ Trung Quốc rõ ràng đơn giản và rẻ hơn nhiều.

Nói cách khác, các "thuyền trưởng" của giới kinh doanh nội địa không thấy có lời khi đầu tư vào đất hiếm.