Đưa AI vào trường học: Những rủi ro nếu triển khai thiếu kiểm soát (BÀI 2)

Vấn đề không nằm ở bản thân công nghệ, mà ở cách hệ thống giáo dục tổ chức và quản trị việc tích hợp công nghệ đó.

Thiếu kiểm soát mục tiêu: Khi "có đáp án" không còn đồng nghĩa với "hiểu"

AI có thể tổng hợp thông tin, phân tích dữ liệu và tạo lập nội dung trong vài giây. Trong mô hình dạy học truyền thống, việc đưa ra lời giải đúng thường được xem là bằng chứng của việc hiểu bài. Nhưng khi công cụ có thể tạo ra lời giải mà không cần trải qua quá trình nhận thức như con người, tiêu chí đánh giá này trở nên mong manh.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, nếu hệ thống giáo dục không điều chỉnh lại mục tiêu và cách đo lường kết quả học tập, quá trình học có nguy cơ bị rút gọn thành việc tối ưu hóa công cụ để hoàn thành nhiệm vụ. Khi đó, học sinh có thể đạt sản phẩm tốt hơn về hình thức, nhưng năng lực tư duy độc lập và khả năng kiến tạo tri thức không chắc được cải thiện.

Rủi ro lớn nhất không phải là một vài trường hợp lạm dụng, mà là sự dịch chuyển âm thầm của trọng tâm giáo dục – từ phát triển năng lực sang hoàn thành sản phẩm.

Thiếu kiểm soát thiết kế sư phạm: Sai lầm của tư duy "thêm công cụ"

Một biểu hiện khác của triển khai thiếu kiểm soát là tích hợp AI theo cách bổ sung kỹ thuật đơn thuần: đưa phần mềm vào lớp học, tập huấn sử dụng công cụ, số hóa bài giảng. Theo PGS.TS Trần Thành Nam, cách tiếp cận này có thể tạo ấn tượng đổi mới, nhưng không làm thay đổi bản chất quá trình học tập.

Nhiều nghiên cứu về khoa học học tập chỉ ra rằng tri thức bền vững chỉ hình thành khi người học thực sự tham gia vào quá trình nhận thức sâu: đặt câu hỏi, phản biện, thử sai và tự điều chỉnh. Nếu AI được sử dụng chủ yếu để rút ngắn quá trình này, việc học có thể nhanh hơn nhưng không sâu hơn.

Tích hợp AI, vì thế, không thể bắt đầu từ câu hỏi "có công cụ gì mới", mà phải xuất phát từ câu hỏi "người học cần phát triển năng lực nào". Khi trình tự này bị đảo ngược, công nghệ sẽ dẫn dắt giáo dục, thay vì phục vụ mục tiêu giáo dục.

Nếu không kiểm soát tốt thiết kế sư phạm, hệ thống có thể rơi vào tình trạng tự mâu thuẫn: một mặt tuyên bố phát triển tư duy phản biện và sáng tạo, mặt khác lại cho phép công cụ làm thay phần lớn quá trình tư duy.

Thiếu kiểm soát năng lực đội ngũ: Rủi ro ở cấp hệ thống

Ở cấp độ quản trị, PGS.TS Trần Thành Nam cho rằng thách thức lớn nhất không nằm ở hạ tầng hay nền tảng phần mềm, mà ở năng lực của đội ngũ giáo viên. Nếu không được trang bị đầy đủ hiểu biết về cơ chế vận hành, giới hạn và tác động của AI, giáo viên có thể rơi vào hai thái cực: lạm dụng công nghệ hoặc né tránh hoàn toàn.

Cả hai tình huống đều tạo ra khoảng trống trong lớp học. Lạm dụng khiến công nghệ chi phối quá trình dạy – học; né tránh khiến học sinh tiếp cận AI một cách tự phát, thiếu định hướng và chuẩn mực.

Triển khai thiếu kiểm soát ở khâu đội ngũ có thể làm gia tăng khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn. Những tuyên bố đổi mới ở cấp hệ thống sẽ khó chuyển hóa thành thay đổi thực chất trong lớp học nếu giáo viên không được hỗ trợ về chuyên môn và phương pháp.

AI là xu thế không thể đảo ngược. Vấn đề không phải là có đưa AI vào trường học hay không, mà là đưa theo cách nào. Nếu công nghệ đi trước sư phạm, nếu quản trị đi sau thực tiễn lớp học, những rủi ro sẽ không bộc lộ ồn ào ngay lập tức. Chúng sẽ xuất hiện âm thầm: trong cách học sinh tiếp cận tri thức, trong thói quen phụ thuộc vào công cụ, trong việc đánh giá ngày càng xa rời mục tiêu phát triển năng lực.

Một khi sự lệch pha này kéo dài, hệ thống sẽ phải trả giá bằng chất lượng đào tạo của cả một thế hệ. Bài toán đặt ra cho nhà quản lý không còn là khuyến khích ứng dụng công nghệ, mà là bảo đảm công nghệ vận hành trong khuôn khổ mục tiêu phát triển con người.