Dừng xây dựng tuyến đường sắt 115.000 tỷ đồng sau khi Trung Quốc cắt giảm vốn vay, mất 6 năm mới hồi sinh được dự án

Sau hơn 6 năm đình trệ vì thiếu nguồn vốn, Kenya đã chính thức khởi động lại dự án mở rộng tuyến đường sắt khổ tiêu chuẩn (SGR) vào ngày 19/3/2026. Đây là công trình hạ tầng quan trọng từng được Trung Quốc tài trợ trong khuôn khổ sáng kiến Vành đai và Con đường, với tham vọng kết nối cảng Mombasa của Kenya tới Uganda và các thị trường nội địa Đông Phi.

Dự án đường sắt SGR được triển khai từ năm 2014, với giai đoạn đầu nối thành phố cảng Mombasa và thủ đô Nairobi. Tuyến đường dài khoảng 472 km đi vào hoạt động năm 2017, có tổng vốn đầu tư khoảng 3,3 tỷ USD.

Ngân hàng Xuất nhập khẩu Trung Quốc là bên cung cấp phần lớn nguồn vốn cho giai đoạn này, trong khi Công ty Cầu đường Trung Quốc (CRBC) đảm nhận vai trò nhà thầu xây dựng. Sau đó, tuyến đường sắt tiếp tục được kéo dài khoảng 120 km về phía tây Nairobi, đến khu vực Naivasha.

Tính cả hai giai đoạn đầu, Kenya đã vay Trung Quốc hàng tỷ USD để phát triển mạng lưới đường sắt. Các khoản vay xây dựng tuyến Mombasa–Nairobi và Nairobi–Naivasha được ghi nhận ở mức khoảng 3 tỷ USD và 1,5 tỷ USD, tương đương tổng cộng 4,5 tỷ USD (hơn 115.000 tỷ VNĐ).

Tuy nhiên, tham vọng kéo dài tuyến đường sắt tới Uganda gặp trở ngại khi Trung Quốc bắt đầu cắt giảm hoạt động cho vay đối với các dự án hạ tầng quy mô lớn tại châu Phi từ năm 2019, trong bối cảnh những lo ngại về tính bền vững của nợ công gia tăng.

Việc nguồn vốn từ Bắc Kinh bị thu hẹp khiến dự án dừng lại gần Naivasha, cách biên giới Uganda hơn 350 km. Kế hoạch hình thành tuyến đường sắt kết nối xuyên biên giới, nhằm thúc đẩy vận tải hàng hóa và thương mại khu vực, vì thế bị trì hoãn nhiều năm.

Để khởi động lại dự án, Kenya đã chuyển sang cơ chế huy động vốn dựa trên nguồn thu trong tương lai, thay vì tiếp tục phụ thuộc chủ yếu vào các khoản vay trực tiếp từ Trung Quốc như trước.

Theo cơ chế mới, chính phủ Kenya sử dụng nguồn thu từ khoản phí phát triển đường sắt đánh vào hàng hóa vận chuyển trên mạng lưới hiện hữu để làm cơ sở huy động vốn. Nguồn thu này được ước tính đạt khoảng 35 tỷ shilling Kenya mỗi năm, tương đương 270 triệu USD.

Thông qua hình thức chứng khoán hóa nguồn thu, Kenya có thể huy động vốn từ các nhà đầu tư và sử dụng dòng tiền tương lai để hoàn trả nghĩa vụ tài chính. Đây là sự thay đổi đáng kể so với mô hình vay vốn xây dựng hạ tầng trước đây.

Dù phương thức tài trợ thay đổi, Trung Quốc vẫn tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong dự án. Theo Cơ quan Thông tin Chính phủ Kenya, hợp đồng xây dựng phần mở rộng trị giá khoảng 700 tỷ shilling Kenya được trao cho hai doanh nghiệp Trung Quốc là Tập đoàn Xây dựng Giao thông Trung Quốc (CCCC) và Công ty Cầu đường Trung Quốc (CRBC).

Giá trị hợp đồng tương đương khoảng 5,4 tỷ USD (khoảng 138.000 tỷ VNĐ). Tuy nhiên, đây là giá trị hợp đồng xây dựng được công bố, không đồng nghĩa Trung Quốc đã cam kết tài trợ toàn bộ số tiền này.

Đáng chú ý, áp lực tài chính đối với dự án vẫn chưa được giải quyết hoàn toàn. Theo báo cáo ngân sách mới được Bộ Tài chính Kenya công bố trong tháng 10/2026, tổng vốn dự kiến cho hai giai đoạn mở rộng 2B và 2C đã tăng lên khoảng 651 tỷ shilling Kenya, tương đương 5 tỷ USD.

Con số này tăng gần 30% so với mức dự toán 502,9 tỷ shilling được đưa ra một năm trước đó. Trong đó, khoảng 618,8 tỷ shilling, tương đương 95% tổng vốn dự kiến, được xác định sẽ huy động từ nguồn tài trợ bên ngoài. Tuy nhiên, phương án huy động toàn bộ số tiền này vẫn chưa được làm rõ.

Sau lễ khởi động dự án hồi tháng 3, các hoạt động xây dựng được ghi nhận bắt đầu triển khai tại hạt Narok vào tháng 7/2026. Tuy nhiên, công tác giải phóng mặt bằng và bồi thường đất đai vẫn là những hạng mục cần tiếp tục thực hiện.

Theo Tổng công ty Đường sắt Kenya, đơn vị này đã hoàn thành nghiên cứu kế hoạch tái định cư và đánh giá tác động môi trường, xã hội, đồng thời phối hợp với Ủy ban Đất đai Quốc gia triển khai các thủ tục thu hồi đất phục vụ dự án.

Việc tái khởi động tuyến đường sắt sau 6 năm đình trệ đánh dấu bước chuyển trong quan hệ hợp tác hạ tầng giữa Kenya và Trung Quốc. Từ mô hình phụ thuộc vào các khoản vay lớn của Bắc Kinh, Kenya đang tìm cách huy động nguồn lực từ dòng tiền của chính công trình, trong khi các doanh nghiệp Trung Quốc tiếp tục tham gia xây dựng.

Tuy nhiên, với tổng mức đầu tư dự kiến đã tăng đáng kể và phần lớn nhu cầu vốn vẫn cần huy động, khả năng bảo đảm nguồn tài chính tiếp tục là vấn đề quan trọng đối với tiến độ hoàn thành tuyến đường sắt này.

Tổng hợp