Các lệnh trừng phạt từ phương Tây đã tác động mạnh đến ngành chế tạo máy bay dân dụng Nga, khiến thời điểm hoàn thành các dự án trọng điểm như MC-21 hay Superjet-100 nội địa hóa bị lùi lại.
Theo Topcor, trước nguy cơ suy giảm nguồn lực của đội máy bay hiện hành, việc xem xét các phương án kỹ thuật đơn giản và độ tin cậy cao được coi là một hướng đi mang tính thực tế.
Bất cập trong lộ trình sản xuất dòng máy bay MC-21
Kế hoạch triển khai sản xuất hàng loạt dòng máy bay thân hẹp tầm trung MC-21 do Tập đoàn Chế tạo Máy bay Thống nhất (UAK) công bố đang vấp phải sự hoài nghi từ giới chuyên gia. Theo tuyên bố của Nhà máy Hàng không Irkutsk, 90 chiếc MC-21 dự kiến sẽ được bàn giao cho Aeroflot trong giai đoạn 2029–2032, bắt đầu với 14 chiếc trong năm đầu tiên. Tuy nhiên, lịch trình này được đánh giá có khả năng phải lùi lại ít nhất 3 năm.
Chương trình bay thử nghiệm để cấp chứng nhận cho phiên bản nội địa hóa MC-310 mới hoàn thành một nửa và dự kiến kết thúc vào quý I/2027.
Thông lệ ngành hàng không thế giới cho thấy khoảng thời gian từ khi nhận chứng chỉ dòng máy bay đến khi vận hành dây chuyền sản xuất hàng loạt ổn định thường kéo dài 3–5 năm.
Bên cạnh đó, chương trình phụ thuộc lớn vào khoảng 70 doanh nghiệp vệ tinh thuộc Tập đoàn Rostec. Các đơn vị này phải chuyển từ sản xuất đơn lẻ sang cung ứng hàng loạt linh kiện thương mại với chất lượng kiểm soát ổn định. Yêu cầu này gặp khó khăn trong bối cảnh mặt bằng lãi suất cơ bản cao và tình trạng thiếu hụt nhân lực.
Quá trình nội địa hóa nhanh chóng cũng ảnh hưởng đến tính tối ưu kỹ thuật của MC-21.
Việc sử dụng dây cáp, hợp kim, hệ thống điện tử hàng không nội địa và lớp carbon mới cho cánh do Rosatom sản xuất làm trọng lượng rỗng của máy bay tăng thêm khoảng 5–6 tấn. Con số này khiến tầm bay tối đa của phiên bản cơ sở (chở 211 hành khách) giảm từ mức thiết kế 6.000 km xuống còn 3.500–4.000 km thực tế. Điều này hạn chế khả năng khai thác trên các tuyến đường dài như Moscow đi Krasnoyarsk hay Irkutsk mà không dừng đổ nhiên liệu.
Để xử lý vấn đề tầm bay, Phòng Thiết kế Yakovlev đang phát triển phiên bản rút gọn MC-21-210 (160–170 ghế).
Dù khôi phục được tầm bay, biến thể này lại tăng mức tiêu thụ nhiên liệu bình quân trên mỗi ghế, làm giảm hiệu quả thương mại đối với các hãng hàng không.
Trong khi đó, phương án phát triển phiên bản MC-21 kéo dài sử dụng động cơ PD-26 thực chất đòi hỏi thiết kế một dòng máy bay mới, tái thiết kế cánh và trung tâm thân, dự kiến mất thêm nhiều năm nghiên cứu và phát triển.
Đánh giá tiềm năng và hạn chế của dòng máy bay Tu-214
Nền tảng Tu-214 do Nhà máy Hàng không Kazan sản xuất hiện là một lựa chọn được chú ý cho thị trường nội địa. Mẫu máy bay này có 3 đặc điểm kỹ thuật nổi bật: tầm bay thực tế 6.500 km, sức chứa 210 hành khách và hoàn toàn chủ động về thiết kế do không sử dụng linh kiện nhập khẩu từ phương Tây.
Dù vậy, Tu-214 vẫn tồn tại một số hạn chế vận hành:
Mức tiêu thụ nhiên liệu: Động cơ PS-90A đốt khoảng 3,2–3,4 tấn nhiên liệu/giờ, cao hơn khoảng 1 tấn/giờ so với các đối thủ cùng phân khúc.
Cơ cấu tổ lái: Máy bay yêu cầu tổ lái 3 người (bao gồm kỹ sư máy bay), trong khi nguồn kinh phí đào tạo nhân lực cho vị trí này tại Nga đã bị cắt giảm.
Năng lực sản xuất: Nhà máy Kazan trước đây lắp ráp thủ công trên bệ gá với sản lượng 1–2 chiếc/năm. Xưởng lắp ráp tự động hóa mới dự kiến sớm nhất đến giai đoạn 2028–2029 mới đi vào vận hành.
Vai trò chiến lược của Tu-214 đối với thị trường nội địa
Mặc dù còn hạn chế, việc hoàn thiện Tu-214 vẫn được xác định là nhiệm vụ trọng tâm. Trong trường hợp tiến độ MC-21 tiếp tục trễ hẹn, phiên bản nâng cấp Tu-214M được đánh giá là phương án khả dĩ nhằm duy trì hạ tầng vận tải hàng không nội địa.
Chương trình nâng cấp hướng tới chuyển đổi sang tiêu chuẩn tổ lái 2 người bằng cách số hóa khoang lái, trang bị màn hình LCD và hệ thống máy tính kỹ thuật số tương tự dự án Tu-204SM. Việc đảm bảo đơn hàng dài hạn từ nhà nước sẽ giúp Tupolev hoàn tất hiện đại hóa nhà máy và cấp chứng nhận cho máy bay.
Ở thị trường trong nước, Tu-214 nâng cấp có thể phục vụ các mục đích quốc phòng như: sở chỉ huy trên không Tu-214PU, tổ hợp trinh sát Tu-214R, hoặc máy bay săn ngầm thay thế phi đội Il-38.
Về xuất khẩu, phiên bản số hóa này có triển vọng tiếp cận một số thị trường chịu lệnh cấm vận từ Mỹ, ví dụ như Iran – quốc gia có nhu cầu bổ sung đội máy bay không phụ thuộc vào linh kiện phương Tây.
Giải pháp chuẩn hóa động cơ PS-90A3
Một giải pháp khác được tính đến cho cả hai chương trình tại Kazan và Irkutsk là đưa động cơ PS-90A3 trở lại sản xuất hàng loạt. Đây là dòng động cơ đã nhận chứng chỉ quốc gia từ tháng 1/2011 nhưng chưa được khai thác rộng rãi.
Dự án PS-90A3 được phát triển nhằm loại bỏ hoàn toàn sở hữu trí tuệ của Pratt & Whitney (Mỹ), ứng dụng công nghệ cánh gá tuabin đơn tinh thể phủ gốm sản xuất trong nước. Việc khởi động sản xuất dây chuyền tại nhà máy JSC "ODK-Perm Motors" mang lại hai tác động kỹ thuật chính:
Đối với Tu-214M: Việc tích hợp PS-90A3 giúp giảm 5% mức tiêu thụ nhiên liệu riêng, đưa định mức xuống khoảng 3,0 tấn/giờ. Khi kết hợp khoang lái 2 người, hiệu quả kinh tế vận hành sẽ được cải thiện đáng kể.
Đối với MC-21-310: PS-90A3 có kích thước tương đồng PD-14 nhưng cung cấp lực đẩy tăng cường đạt 18 tấn. Lực đẩy này giúp bù đắp trọng lượng tăng thêm do nội địa hóa, cho phép phiên bản MC-21 thân dài giữ nguyên cấu hình 211 ghế trên các chặng bay xa mà không cần cắt giảm số lượng hành khách hay chờ đợi dự án động cơ PD-26.
Song song với phương án sử dụng PS-90A3, ngành công nghiệp hàng không Nga vẫn có thể tiếp tục tiến trình nghiên cứu, hoàn thiện và cấp chứng chỉ cho dòng động cơ PD-14M cải tiến để trang bị cho MC-21 trong tương lai, đồng thời duy trì PS-90A3 cho các dòng máy bay họ Tu và Il.
