Houthi là ai, vì sao lực lượng từ Yemen có thể đe dọa Ả Rập Xê Út?

Những cuộc tấn công mới nhằm vào Ả Rập Xê Út, trong đó có sân bay quốc tế King Khalid tại Riyadh, đang làm dấy lên câu hỏi về năng lực quân sự thực sự của Houthi. Là lực lượng vũ trang hoạt động chủ yếu tại Yemen, Houthi không có ưu thế về ngân sách quốc phòng, không quân hay hệ thống vũ khí hiện đại như Riyadh. Tuy nhiên, họ vẫn có khả năng khiến một trong những quốc gia chi tiêu quân sự lớn nhất thế giới phải đối mặt với thách thức an ninh.

Để lý giải điều này, cần nhìn Houthi không chỉ như một nhóm vũ trang địa phương, mà còn là một lực lượng chính trị - quân sự có khả năng kết hợp chiến tranh bất đối xứng, vũ khí tầm xa và lợi thế địa lý trong cuộc cạnh tranh quyền lực tại Trung Đông.

Khoảnh khắc sân bay quốc tế Ả Rập Xê Út rung chuyển sau đợt tấn công của Houthi.

Houthi là ai? Vì sao đối đầu với Ả Rập Xê Út?

Houthi, còn gọi là Ansar Allah, là phong trào chính trị, tôn giáo và quân sự hình thành tại miền bắc Yemen từ những năm 1990, khởi nguồn từ nỗ lực phục hưng cộng đồng Hồi giáo Zaydi. Phong trào phát triển trong bối cảnh nghèo đói, bất mãn chính trị và cảm giác bị gạt ra bên lề, dần chuyển từ hoạt động xã hội sang đấu tranh vũ trang. Năm 2014, Houthi kiểm soát thủ đô Sanaa giữa khủng hoảng chính trị Yemen, khiến xung đột trong nước leo thang.

Đầu năm 2015, Ả Rập Xê Út dẫn đầu liên minh quân sự can thiệp nhằm khôi phục chính quyền Yemen được quốc tế công nhận, nhưng không thể đánh bật Houthi khỏi các thành trì ở miền bắc. Chiến tranh kéo dài gây ra khủng hoảng nhân đạo nghiêm trọng; thỏa thuận đình chiến do Liên hợp quốc thúc đẩy năm 2022 giúp giảm giao tranh nhưng không giải quyết tận gốc bất đồng. Vì vậy, xung đột không chỉ liên quan đến khác biệt tôn giáo, mà còn xoay quanh quyền lực, an ninh biên giới, quyền kiểm soát lãnh thổ và cạnh tranh ảnh hưởng giữa Ả Rập Xê Út với Iran.

Ả Rập Xê Út coi Houthi là mối đe dọa an ninh trực tiếp do Yemen có đường biên giới dài với nước này và nằm gần các tuyến hàng hải chiến lược. Việc Houthi củng cố quyền lực có thể đe dọa hoạt động vận tải, cơ sở năng lượng và lợi ích kinh tế của Riyadh. Ngược lại, Houthi xem sự can thiệp quân sự của Ả Rập Xê Út tại Yemen là hành động thù địch, nên các cuộc tấn công vào sân bay, cơ sở dầu khí và tàu chở dầu vừa mang tính đáp trả, vừa nhằm gây sức ép buộc Riyadh điều chỉnh chính sách.

Ở cấp độ khu vực, mối quan hệ giữa Houthi và Iran khiến xung đột vượt ra ngoài phạm vi Yemen. Tehran được cho là hỗ trợ Houthi như một phần trong mạng lưới “Trục Kháng chiến”, qua đó mở rộng ảnh hưởng khu vực mà không cần trực tiếp tham chiến trong mọi cuộc đối đầu. Tuy nhiên, Houthi vẫn có nguồn gốc, cơ sở quyền lực và mục tiêu chính trị riêng.

Khả năng quân sự của Houthi đến từ đâu?

Một trong những yếu tố quan trọng nhất giải thích sức mạnh của Houthi được cho là mối quan hệ với Iran.

Theo Reuters, Mỹ cáo buộc Iran cung cấp vũ khí, tài chính và huấn luyện cho Houthi, với sự hỗ trợ được cho là có liên quan đến Hezbollah. Houthi phủ nhận việc chỉ là lực lượng ủy nhiệm của Tehran và khẳng định có khả năng tự phát triển vũ khí.

Dù mức độ phụ thuộc vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng, hỗ trợ về công nghệ, linh kiện và kinh nghiệm vận hành được cho là đã góp phần nâng cao năng lực tác chiến của Houthi, giúp họ sử dụng tên lửa đạn đạo, tên lửa hành trình và UAV để tấn công các mục tiêu xa như sân bay và cơ sở năng lượng.

Thứ hai, chiến tranh bất đối xứng giúp Houthi bù đắp sự chênh lệch sức mạnh với Ả Rập Xê Út, quốc gia sở hữu ngân sách quốc phòng lớn, máy bay chiến đấu hiện đại và hệ thống phòng thủ tên lửa như Patriot, THAAD. Thay vì đối đầu trực diện, Houthi kết hợp UAV tấn công, tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo nhằm khai thác những điểm yếu trong khả năng phòng thủ của đối phương.

Các loại vũ khí khác nhau về tốc độ, độ cao và quỹ đạo khiến hệ thống phòng không phải xử lý nhiều dạng mối đe dọa cùng lúc. Hiệu quả đánh chặn vì thế phụ thuộc không chỉ vào tên lửa phòng thủ, mà còn vào radar, cảnh báo sớm, tình báo và khả năng phối hợp giữa các đơn vị. Dù hệ thống hiện đại có thể đánh chặn nhiều cuộc tấn công, việc ngăn chặn tuyệt đối mọi mục tiêu vẫn là thách thức, tạo cơ hội để Houthi tiếp tục gây sức ép lên Riyadh.

Một lợi thế của Houthi là chi phí tương đối thấp của một số loại vũ khí, đặc biệt là UAV, so với các tên lửa đánh chặn đắt tiền. Sự chênh lệch này có thể khiến đối phương tiêu hao đạn dược, tăng cường cảnh giới và gia tăng chi phí phòng thủ trong thời gian dài. Houthi không nhất thiết phải phá hủy toàn bộ hệ thống phòng không, mà chỉ cần duy trì sức ép đủ lớn để buộc Ả Rập Xê Út cân nhắc giữa chi phí bảo vệ các mục tiêu và mức độ rủi ro có thể chấp nhận.

Vị trí địa lý và kinh nghiệm chiến đấu cũng là hai lợi thế quan trọng của Houthi. Địa hình miền núi hiểm trở ở miền bắc Yemen giúp lực lượng này duy trì căn cứ trước các chiến dịch không kích, trong khi vị trí gần eo biển Bab al-Mandab cho phép họ gây sức ép lên tuyến hàng hải nối châu Âu và châu Á, làm tăng chi phí vận tải và bảo hiểm.

Sau nhiều năm xung đột, Houthi cũng tích lũy kinh nghiệm chiến đấu, củng cố mạng lưới chỉ huy và thích nghi với sức ép quân sự. Các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại ở Biển Đỏ giai đoạn 2023-2025 cho thấy họ có thể mở rộng hoạt động vượt khỏi Yemen, gây gián đoạn hàng hải và tạo sức ép lên chính phủ, doanh nghiệp quốc tế.

Hệ thống phòng không Ả Rập Xê Út vẫn có thể bị xuyên thủng vì sở hữu vũ khí hiện đại như Patriot và THAAD không đồng nghĩa với khả năng bảo vệ tuyệt đối một lãnh thổ rộng lớn. Hiệu quả đánh chặn còn phụ thuộc vào cảnh báo sớm, radar, nguồn đạn và khả năng phối hợp khi đối phó đồng thời với UAV và tên lửa.

Trong khi đó, vị trí gần các tuyến hàng hải chiến lược như Hormuz và Bab al-Mandab giúp Houthi gây gián đoạn vận tải, làm tăng chi phí thương mại và tạo sức ép lên thị trường năng lượng. Sự hỗ trợ từ Iran góp phần mở rộng ảnh hưởng của Houthi, nhưng lực lượng này vẫn có mục tiêu riêng; vì vậy, giải pháp lâu dài cần kết hợp bảo đảm an ninh với đàm phán và giải quyết các bất đồng chính trị tại Yemen.