Khi bạn nghĩ đến việc bỏ cuộc, hãy nhớ đến bức ảnh này của Elon Musk năm 2006

Người đàn ông ngồi xổm trong căn lều tạm

Bức ảnh này có lẽ ai lướt mạng đủ lâu cũng từng gặp ít nhất một lần: Elon Musk mặc áo phông đen, quần soóc, chân đi đôi giày thể thao đã cũ, ngồi xổm trên nền xi măng của một cái lều tạm, hai tay đan vào nhau, mắt nhìn chằm chằm vào một đống kim loại cháy xém lẫn mấy búi dây điện vặn vẹo, sau lưng là thùng gỗ, xe đẩy hàng, vài người đàn ông đang lúi húi làm việc mà chẳng ai buồn để ý đến ông. Ngày 25/10, một tài khoản trên X đăng lại bức ảnh kèm lời nhắn rằng khi nghĩ đến chuyện bỏ cuộc, hãy nhớ đến khoảnh khắc này, và chỉ sau ít giờ bài đăng đã chạm mốc 140.000 lượt xem.

Bức ảnh được chụp năm 2006, còn đống sắt vụn kia là phần còn lại của Falcon 1, quả tên lửa đầu tiên SpaceX đưa lên bệ phóng. Đó mới chỉ là lần thất bại đầu tiên trong chuỗi 3 lần, và người đàn ông ngồi xổm trong ảnh khi ấy còn chưa biết rằng phía trước mình là 2 năm tồi tệ hơn nhiều.

Một con ốc nhôm trên hòn đảo san hô

Muốn hiểu đống sắt ấy từ đâu ra thì phải quay về Omelek, một chấm san hô nhỏ xíu thuộc rạn Kwajalein giữa Thái Bình Dương, đi thuyền từ đảo chính mất chừng 20 phút. SpaceX dạt ra tận đây để phóng tên lửa vì ở California vướng thủ tục, và Eric Berger, tác giả cuốn Liftoff viết về những năm đầu của công ty, kể lại rằng viên đại tá phụ trách bãi thử của quân đội Mỹ trên đảo đã dập máy ngay lần đầu Musk gọi tới, vì nghĩ ông này có vấn đề về đầu óc.

Ngày 24/3/2006, Falcon 1 rời bệ. Khoảng 25 giây sau, lửa bùng lên quanh động cơ, chưa đầy nửa phút thì máy tắt, và quả tên lửa rơi trở lại rạn san hô, cách bệ phóng chưa tới 100 m. Thủ phạm, theo kết luận của hội đồng điều tra mấy tháng sau đó, là một con ốc nhôm nhỏ trên đường ống nhiên liệu đã bị gió biển mặn ăn mòn đến nứt, để dầu hỏa rò ra và bén lửa. Một con ốc, giữa hàng nghìn chi tiết. Lại có một tình tiết gần như hài hước: vệ tinh FalconSat-2 do sinh viên Học viện Không quân Mỹ chế tạo bị văng khỏi tên lửa, rơi trúng một nhà kho trên đảo, nằm cách cái thùng từng dùng để chở nó sang đây chỉ vài bước chân.

Đống mảnh vỡ trong ảnh, vì thế, không phải đống phế liệu để ngồi buồn, mà là hồ sơ của một vụ án. Musk sau này nói với báo chí rằng chính những mảnh vỡ thu hồi được đã giúp đội kỹ sư lần ra nguyên nhân, còn DARPA, cơ quan nghiên cứu quốc phòng là khách hàng của chuyến bay, thậm chí coi lần phóng là đạt theo những tiêu chí họ đặt ra rồi mua tiếp suất phóng thứ 2. Cái dáng ngồi xổm của Musk, nhìn kỹ, là dáng của một người đang soi xem cái gì hỏng và hỏng ở đâu, chứ chưa hẳn là dáng của kẻ đang tự hỏi có nên bỏ cuộc hay không.

Mà ông cũng chẳng nhặt chỗ mảnh vỡ ấy một mình. Theo Berger, hơn 100 người, phần lớn là nhân viên dân sự làm việc cho quân đội trên đảo Kwajalein vốn chỉ có khoảng 1.000 dân, đã tự nguyện kéo nhau ra giúp gom từng mảnh Falcon 1 để cuộc điều tra kịp bắt đầu. Những người ấy không có mặt trong ảnh, hoặc có mặt nhưng chỉ là một cái lưng áo trắng cúi gằm phía sau, nhưng thiếu họ thì cũng chẳng có đống sắt nào để mà ngồi nhìn.

2 năm, 3 lần rơi và một cuộc gọi trước Giáng sinh

Tháng 3/2007, Falcon 1 thứ 2 lên tới độ cao gần 290 km, chạm ngưỡng không gian, rồi tầng 2 tắt máy vì nhiên liệu sóng sánh trong bồn làm tên lửa mất kiểm soát. Tháng 8/2008, lần thứ 3, 2 tầng tên lửa va vào nhau ngay sau khi tách, cuốn theo 3 vệ tinh của chính phủ Mỹ cùng tro cốt của nhiều người được gửi lên vũ trụ, trong đó có nam diễn viên James Doohan, người đóng vai kỹ sư Scotty trong Star Trek. Đến lúc ấy Musk đã đổ chừng 90 triệu USD tiền túi vào 3 chuyến bay, trong khi Tesla ở bên kia cũng đang chảy máu tiền mặt giữa cơn khủng hoảng tài chính toàn cầu.

Ngày 28/9/2008, lần thứ 4, Falcon 1 vào được quỹ đạo, trở thành tên lửa nhiên liệu lỏng đầu tiên do tư nhân tự phát triển làm được điều đó. Nhưng một lần thành công chưa trả được nợ. Trả lời chương trình 60 Minutes năm 2014, Musk kể có một sáng Chủ nhật ngay trước Giáng sinh 2008, ông tỉnh dậy và nhận ra mình chưa bao giờ đến gần một cơn suy sụp tinh thần đến thế. Rồi NASA gọi tới, báo SpaceX giành hợp đồng 1,6 tỷ USD chở hàng lên Trạm vũ trụ quốc tế, và ông thú nhận đã buột miệng nói với họ một câu đại ý "tôi yêu các anh", chẳng giữ nổi chút phong thái chuyên nghiệp nào. Đêm Giáng sinh năm ấy, vòng gọi vốn cứu Tesla cũng kịp chốt.

Phía bên kia của bức ảnh

Ngay dưới bài đăng, một tài khoản để lại bình luận mỉa mai rằng may mà có tiền thuế của dân để ông ấy xây những công ty lớn trên những lời hứa chưa bao giờ thực hiện. Nghe thì cay, với người hâm mộ Musk hẳn là khó chịu, nhưng nói đi cũng phải nói lại, câu ấy không phải không có lý. Chính Musk, khi nhận giải Heinlein năm 2011, cũng thừa nhận SpaceX phải cảm ơn NASA, rằng thiếu sự hỗ trợ ấy thì công ty không thể có được vị trí như lúc đó. Một hợp đồng 1,6 tỷ USD đến đúng lúc cạn đạn là thứ may mắn mà đếm chưa đầy một bàn tay những người khởi nghiệp có được.

Thêm nữa, lời khuyên "khi muốn bỏ cuộc hãy nhớ bức ảnh này" mang trong nó một cú lừa ngọt ngào mà giới nghiên cứu gọi là thiên kiến kẻ sống sót: ta chỉ thấy ảnh của người ngồi xổm trước đống đổ nát rồi về sau thành tỷ phú, còn hàng nghìn người khác cũng từng ngồi xổm y hệt, cũng không bỏ cuộc y hệt, rồi vẫn phá sản, thì chẳng ai chụp, mà có chụp cũng chẳng ai đăng. Musk năm 2006 có trong tay khoảng 180 triệu USD từ thương vụ bán PayPal để đủ sức trả giá cho 3 lần thất bại, có một đội kỹ sư giỏi, một hòn đảo đầy người tình nguyện và một khách hàng quốc phòng sẵn lòng mua tiếp. Kiên trì là điều kiện cần, chứ chưa bao giờ là điều kiện đủ.

Ngồi xuống đủ thấp

Cũng chẳng cần phải chọn phe. Cái đáng giữ lại từ bức ảnh không nằm ở khẩu hiệu đừng bỏ cuộc, càng không nằm ở chuyện Musk hôm nay là ai trong mắt mỗi người, mà nằm ở cái tư thế: một người chịu ngồi thụp xuống, hạ mình ngang tầm với đống đổ nát, để nhìn cho ra con ốc nào đã gỉ. Phần lớn chúng ta khi thất bại thường làm ngược lại, hoặc đứng thật xa mà than, hoặc quay lưng thật nhanh cho đỡ ngượng, hoặc vội dọn sạch hiện trường trước khi kịp hiểu chuyện gì vừa xảy ra, trong khi cái lều trong ảnh làm đúng một việc: gom từng mảnh về, xếp ra sàn như xếp tang vật, rồi kiên nhẫn tìm cho bằng được một chi tiết bé đến mức chẳng ai nghĩ nó có thể làm sập cả quả tên lửa.

Gần 20 năm sau, SpaceX đã tóm gọn được tầng đẩy tên lửa khổng lồ bằng 2 cánh tay thép ngay giữa không trung, còn bức ảnh năm 2006 thì cứ thế trôi nổi trên mạng, được chia sẻ đi chia sẻ lại cùng những lời có cánh. Cũng chẳng sao. Chỉ mong lần tới lướt qua nó, ta nhớ thêm một chút: con ốc gỉ, 100 người dân đảo cúi lưng nhặt sắt, và cuộc gọi đến vào đúng cái lúc chẳng ai dám chắc nó sẽ đến.