Kiến tạo không gian phát triển mới từ khoa học và công nghệ

Từ không gian địa lý đến không gian số

Sau gần 40 năm Đổi mới, khi các động lực tăng trưởng truyền thống như đất đai, lao động và vốn dần bộc lộ giới hạn, yêu cầu tìm kiếm những dư địa phát triển mới trở nên cấp thiết. Trong bối cảnh đó, khái niệm “không gian phát triển” được mở rộng với cách tiếp cận mới, không chỉ bao gồm lãnh thổ hay địa giới hành chính mà còn là không gian số, dữ liệu, đổi mới sáng tạo, khoa học-công nghệ và hợp tác quốc tế.

Đây cũng là tinh thần xuyên suốt được các chuyên gia trao đổi tại Hội thảo quốc tế “Không gian phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Định hướng chiến lược và lựa chọn chính sách” tổ chức tại Hà Nội, ngày 28/7.

Tại hội thảo, PGS.TS Nguyễn Kim Sơn - Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương nhấn mạnh yêu cầu mở rộng, tổ chức lại và quản trị hiệu quả không gian phát triển đã được Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV xác định là nhiệm vụ chiến lược nhằm tạo thêm dư địa, động lực và năng lực phát triển mới cho đất nước. Việc đổi mới tư duy về không gian phát triển cần được nhìn nhận theo hướng rộng, linh hoạt và tích hợp, không chỉ giới hạn ở vùng lãnh thổ hay địa giới hành chính mà còn bao gồm không gian kinh tế - xã hội, biển, số, dữ liệu, khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo, văn hóa và hợp tác quốc tế.

Đáng chú ý, PGS.TS Nguyễn Kim Sơn cho rằng, giá trị của mỗi không gian phát triển không nằm ở quy mô hay diện tích, mà ở khả năng kết nối, tổ chức các dòng vận động và chuyển hóa nguồn lực thành năng suất, cơ hội phát triển, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Ông Sơn cũng chỉ ra rằng, quy mô hành chính lớn hơn sau khi sắp xếp đơn vị hành chính sẽ không tự động trở thành động lực tăng trưởng nếu quy hoạch còn chia cắt, dữ liệu chưa liên thông, đầu tư phân tán, liên kết vùng thiếu cơ chế thực chất và tư duy quản lý vẫn bị giới hạn bởi địa giới hành chính.

Vì vậy, cần chuyển từ tư duy phát triển theo từng địa phương sang tư duy phát triển trong một hệ thống quốc gia thống nhất, có sự phân công, liên kết và bổ trợ lẫn nhau. Đồng thời, mô hình tăng trưởng cũng cần chuyển từ dựa nhiều vào đất đai, lao động và vốn sang dựa vào tri thức, công nghệ, dữ liệu, văn hóa và chất lượng thể chế.

Theo các chuyên gia, điểm mới của cách tiếp cận này là coi không gian phát triển không chỉ là nơi phân bổ nguồn lực mà còn là môi trường tạo ra giá trị mới. Không gian số, dữ liệu hay đổi mới sáng tạo không bị giới hạn bởi địa lý nhưng có khả năng kết nối các nguồn lực, thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng và nâng cao năng suất của nền kinh tế.

Khoa học, công nghệ mở rộng dư địa tăng trưởng

Nếu trước đây, phát triển thường gắn với việc mở rộng các khu công nghiệp, đô thị hay hạ tầng vật chất thì trong kỷ nguyên số, khoa học-công nghệ đang tạo ra những không gian phát triển hoàn toàn mới.

Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS Vũ Hải Quân - Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ cho rằng yêu cầu hiện nay không chỉ là khai thác hiệu quả các nguồn lực và không gian sẵn có, mà phải chủ động kiến tạo những không gian phát triển mới, tạo ra giá trị mới, năng suất cao hơn và năng lực cạnh tranh lớn hơn.

Theo Bộ trưởng, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số giữ vai trò đặc biệt trong quá trình này. Điều đất nước cần không chỉ là nhiều dự án, khu công nghiệp hoặc nguồn vốn, mà quan trọng hơn là tạo ra môi trường để tri thức, công nghệ và sáng tạo trở thành nguồn lực trực tiếp của tăng trưởng.

Ông Quân nhấn mạnh, trong kỷ nguyên số, không gian phát triển không còn được đo chủ yếu bằng diện tích hay nguồn lực vật chất, mà bằng khả năng tạo ra giá trị mới từ tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Khoa học-công nghệ đang trực tiếp kiến tạo những không gian phát triển mới như không gian dữ liệu, AI, nghiên cứu mở, đổi mới sáng tạo, kinh tế số và các lĩnh vực công nghệ chiến lược gồm bán dẫn, công nghệ sinh học, công nghệ lượng tử.

Để những không gian này thực sự trở thành động lực phát triển, Việt Nam cần xây dựng đồng bộ năng lực kiến tạo thể chế; làm chủ các công nghệ chiến lược; tổ chức hệ sinh thái đổi mới sáng tạo; phát triển hạ tầng dữ liệu và AI; hình thành lực lượng sản xuất chất lượng mới; đồng thời đào tạo, thu hút và kết nối đội ngũ nhân tài trong nước và quốc tế.

Đồng quan điểm, GS.TS Lê Văn Lợi - Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng, sau 40 năm Đổi mới, Việt Nam cần chuyển từ “bản đồ hành chính” sang “bản đồ phát triển”; từ quản lý các địa bàn riêng lẻ sang quản trị mạng lưới, hành lang và hệ sinh thái liên kết; từ khai thác không gian hiện hữu sang chủ động kiến tạo các không gian mới dựa trên thể chế, khoa học-công nghệ, dữ liệu và năng lực quản trị.

Theo ông Lợi, bên cạnh việc tái cấu trúc các không gian hiện hữu, cần sớm hoàn thiện cơ sở dữ liệu, khung pháp lý, tiêu chuẩn kỹ thuật, cơ chế thử nghiệm và phương thức quản trị đối với các không gian mới như không gian số, không gian ngầm, không gian tầm thấp, không gian vũ trụ và không gian đổi mới sáng tạo.

Những chia sẻ từ các chuyên gia quốc tế cũng cho thấy khoa học và công nghệ đang trở thành nền tảng để mở rộng không gian phát triển. Đại sứ Italia tại Việt Nam Marco Della Seta nhận định, trong quá trình chuyển đổi từ mô hình tăng trưởng dựa trên lao động giá rẻ sang mô hình dựa trên năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo, nghiên cứu và tri thức không chỉ là yếu tố hỗ trợ mà cần trở thành động lực trung tâm của phát triển.

Từ những trao đổi tại hội thảo, có thể thấy việc mở rộng không gian phát triển trong giai đoạn mới không chỉ là câu chuyện quy hoạch hay tổ chức lại địa giới hành chính, mà còn là quá trình kiến tạo những không gian mới dựa trên dữ liệu, khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo. Khi tri thức trở thành nguồn lực, dữ liệu trở thành hạ tầng và công nghệ trở thành động lực tăng trưởng, những không gian phát triển mới sẽ góp phần tạo thêm dư địa để Việt Nam nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh và hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên số.