Lời cảnh báo về thứ có thể khiến Trái đất tận thế

Nhà sinh học tổng hợp Kate Adamala tại Đại học Minnesota (Mỹ) không thể quên được cảm giác rùng mình khi nhận ra phòng thí nghiệm của mình đang chạm tay vào một thứ có thể gây ra thảm họa diệt vong cho mọi sự sống trên Trái Đất. Đó chính là "Sự sống gương" (Mirror Life).

Năm 2019, cô nhận được khoản tài trợ 4 triệu USD (khoảng 100 tỷ VNĐ) để nghiên cứu khả năng tạo ra một tế bào gương. Nhưng khi nghiên cứu tiến sâu hơn, Adamala đã quyết định dừng lại.

Chiral: Chìa khóa của sự sống

Trong tự nhiên, hầu hết các phân tử sinh học quan trọng đều có tính "chất tay" (chirality) – nghĩa là chúng tồn tại ở dạng tay trái hoặc tay phải. DNA và RNA của chúng ta được cấu tạo từ các nucleotide "tay phải", trong khi protein được tạo ra từ các axit amin "tay trái".

Tính chất này giống như một chiếc găng tay phải không thể xỏ vừa bàn tay trái. Mọi hệ thống sống trên Trái Đất đều tuân theo quy luật nhất quán này để hoạt động bình thường. "Sự sống gương" là một giả thuyết về các sinh vật (như vi khuẩn) được xây dựng hoàn toàn từ các phân tử có cấu trúc đảo ngược so với tự nhiên.

Tại sao sự sống gương lại đáng sợ?

Các nhà khoa học lo ngại rằng nếu một vi khuẩn gương được tạo ra và vô tình thoát ra môi trường, nó sẽ trở thành một "kẻ xâm lược" không thể ngăn cản vì những lý do sau:

Tàng hình trước hệ miễn dịch : Các chuyên gia về miễn dịch học cho biết hệ thống phòng thủ của con người có tính "chất tay" rất cao. Một tế bào gương có thể hoàn toàn "vô hình" trước các tế bào bạch cầu, khiến cơ thể không thể phát hiện hay tiêu diệt chúng.

Kháng mọi loại thuốc : Hầu hết các loại thuốc kháng sinh hiện nay cũng có tính chất tay. Chúng sẽ không thể tương tác hay tiêu diệt được vi khuẩn gương.

Kẻ xâm lược không có thiên địch : Trong môi trường, vi khuẩn gương sẽ không có đối thủ cạnh tranh hay virus tự nhiên nào tiêu diệt được nó. Nó có thể nhân lên vô hạn, tiêu thụ hết nguồn sống và hủy diệt hệ sinh thái hiện có.

Kịch bản ngày tận thế

Giáo sư David Relman từ Đại học Stanford chia sẻ rằng sự sống gương là rủi ro hiện hữu đầu tiên mà ông cảm thấy thực sự lo ngại trong sự nghiệp của mình. "Nó có thể phát triển không ngừng, lan rộng khắp hành tinh và thay thế hoặc tiêu diệt nhiều dạng sống, bao gồm cả con người, động vật và thực vật xung quanh chúng ta."

Mặc dù kịch bản này vẫn còn xa vời vì việc tạo ra một tế bào gương hoàn chỉnh hiện vẫn vượt quá khả năng công nghệ, nhưng các chuyên gia dự báo nó có thể trở thành hiện thực trong vòng 10 đến 30 năm tới.

Tranh luận về "Ranh giới đỏ"

Vào tháng 12 năm 2024, một nhóm 38 nhà khoa học đã công bố báo cáo "Đối mặt với rủi ro của sự sống gương" trên tạp chí Science, gây chấn động cộng đồng quốc tế. Kể từ đó, nhiều cuộc họp đã được tổ chức để thiết lập các "ranh giới đỏ" trong nghiên cứu.

Tuy nhiên, giới khoa học vẫn đang tranh cãi kịch liệt về việc nên dừng ở đâu.

Phe thận trọng cho rằng không bao giờ được phép tạo ra các ribosome gương (cỗ máy sản xuất protein trong tế bào), vì đây là bước tiến then chốt có thể dẫn tới việc tạo ra sự sống gương hoàn chỉnh.

Phe ứng dụng y tế như Giáo sư Michael Kay tại Đại học Utah thì cho rằng các "phân tử gương" đơn lẻ (không phải tế bào sống) lại có tiềm năng y học khổng lồ. Chúng bền hơn trong cơ thể người và có thể tạo ra các loại thuốc điều trị HIV hoặc siêu vi khuẩn cực kỳ hiệu quả. Nếu cấm đoán quá mức, chúng ta sẽ bỏ lỡ những bước tiến y học quan trọng.

Hy vọng từ sự tự giác

Điểm khác biệt giữa sự sống gương và các công nghệ gây tranh cãi khác (như nhân bản vô tính) là nó chưa thực sự tồn tại. Chúng ta có cơ hội để ngăn chặn thảm họa trước khi nó bắt đầu.

Đến tháng 2 năm 2025, gần 100 nhà nghiên cứu và các nhà hoạch định chính sách đã ký vào một bản thỉnh nguyện cam kết không tạo ra sự sống gương trừ khi có bằng chứng thuyết phục rằng nó an toàn. Các nhà khoa học hy vọng rằng bằng cách chủ động lên tiếng, họ có thể xây dựng lại niềm tin của công chúng và bảo vệ hành tinh khỏi những tham vọng khoa học không được kiểm soát.

Như lời dẫn lời nhân vật Tiến sĩ Ian Malcolm trong phim Công viên kỷ Jura : "Các nhà khoa học quá bận tâm đến việc họ 'có thể' làm gì mà quên tự hỏi liệu họ 'nên' làm điều đó hay không."

Nguồn: CNN