Nghị quyết 57: Cần sớm tháo điểm nghẽn trong cơ chế thực thi

Điểm nghẽn hiện nay không còn là nhận thức

Theo GS.TS Mai Thanh Phong, Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TPHCM, thay đổi lớn nhất kể từ khi Nghị quyết 57 được ban hành là nhận thức về vai trò của khoa học, công nghệ đã được nâng lên ở cấp cao nhất của Đảng và Nhà nước. Đây là tiền đề quan trọng để các trường đại học, viện nghiên cứu và đội ngũ nhà khoa học yên tâm đầu tư cho nghiên cứu, đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, chủ trương đúng mới chỉ là bước khởi đầu. Điều quan trọng hơn là các chủ trương đó phải được cụ thể hóa thành những cơ chế đủ rõ, đủ linh hoạt để các cơ sở nghiên cứu và doanh nghiệp có thể triển khai trong thực tế.

"Chúng ta đã gỡ được khúc đầu, đó là về mặt nhận thức và chủ trương. Bây giờ các cơ sở đang chờ những kết quả hiện thực liên quan đến chính sách", GS.TS Mai Thanh Phong nhấn mạnh.

Theo ông Phong, trong thời gian qua, nhiều chủ trương lớn đã góp phần tháo gỡ những rào cản về tư duy đối với phát triển khoa học, công nghệ. Tuy nhiên, việc chuyển hóa các định hướng này thành luật, nghị định, thông tư, chương trình và hướng dẫn cụ thể vẫn cần được đẩy nhanh để tạo hành lang pháp lý đồng bộ cho quá trình triển khai.

Con người vẫn là yếu tố quyết định

Bên cạnh cơ chế, nguồn nhân lực chất lượng cao tiếp tục là yếu tố quyết định sự thành công của Nghị quyết 57.

Theo GS.TS Mai Thanh Phong, mỗi trường đại học, viện nghiên cứu cần xác định rõ thế mạnh, lựa chọn những lĩnh vực mũi nhọn để tập trung đầu tư thay vì phát triển dàn trải. Muốn tạo ra những kết quả nghiên cứu có giá trị, trước hết phải xây dựng được đội ngũ nhà khoa học mạnh.

Các cơ sở giáo dục đại học không chỉ có nhiệm vụ đào tạo nguồn nhân lực mà còn phải xây dựng chính sách đủ sức thu hút và giữ chân nhân tài. Môi trường làm việc cần minh bạch, công bằng, khuyến khích sáng tạo; đồng thời bảo đảm chế độ đãi ngộ, điều kiện nghiên cứu và cơ hội phát triển tương xứng với năng lực và đóng góp của các nhà khoa học.

Theo ông Phong, nhiều nhà khoa học Việt Nam đang làm việc ở nước ngoài luôn mong muốn trở về cống hiến, song trước đây còn băn khoăn về môi trường nghiên cứu và cơ chế làm việc. Khi chính sách được cải thiện và nhìn thấy cơ hội phát huy chuyên môn, nhiều người đã quyết định trở về.

Thực tế tại Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TPHCM cho thấy chính sách phù hợp có thể tạo chuyển biến rõ rệt. Thông qua chương trình VNU350, trong 3 năm qua, nhà trường đã thu hút được 30 nhà khoa học trẻ, trung bình khoảng 10 người mỗi năm. Theo GS.TS Mai Thanh Phong, đây là tín hiệu tích cực, song để giữ chân đội ngũ này lâu dài vẫn cần tiếp tục hoàn thiện môi trường nghiên cứu và cơ chế phát triển nghề nghiệp.

Liên kết "ba nhà" phải gắn với nhu cầu thực tiễn

Một yếu tố quan trọng khác để Nghị quyết 57 phát huy hiệu quả là tăng cường liên kết giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp.

Theo GS.TS Mai Thanh Phong, đối với các trường kỹ thuật và công nghệ, doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào cả quá trình đào tạo và nghiên cứu. Sự phối hợp có thể bắt đầu từ việc xây dựng chương trình đào tạo, tổ chức thực tập, kiến tập, chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn, đến đặt hàng các nhiệm vụ khoa học và công nghệ.

Khi doanh nghiệp tham gia ngay từ đầu, sinh viên có điều kiện tiếp cận môi trường làm việc thực tế, còn các nhà khoa học có cơ hội giải quyết những bài toán xuất phát từ nhu cầu của thị trường. Đây cũng là cách rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng, nâng cao khả năng thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Theo người đứng đầu Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TPHCM, nhiều kết quả nghiên cứu hiện nay vẫn khó đi vào sản xuất do thiếu sự kết nối ngay từ giai đoạn hình thành nhiệm vụ khoa học. Nếu doanh nghiệp cùng tham gia xác định nhu cầu, đồng hành trong quá trình nghiên cứu và tiếp nhận kết quả, hiệu quả chuyển giao công nghệ sẽ được nâng lên đáng kể.

Tuy nhiên, mối liên kết này sẽ khó phát huy đầy đủ nếu thiếu vai trò kiến tạo của Nhà nước. Bên cạnh việc khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, cần tiếp tục hoàn thiện các cơ chế hỗ trợ để hình thành hệ sinh thái hợp tác bền vững giữa ba chủ thể.

Cần sớm cụ thể hóa các chủ trương thành cơ chế thực thi

Theo GS.TS Mai Thanh Phong, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở tốc độ cụ thể hóa các chủ trương thành chính sách có thể áp dụng trong thực tế.

Ông Phong cho rằng, việc xây dựng một hệ thống quy định đồng bộ là thách thức không nhỏ, đòi hỏi thời gian và sự phối hợp của nhiều cơ quan. Dù vậy, đây là khâu có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả triển khai Nghị quyết 57.

Một trong những vấn đề cần sớm tháo gỡ là cơ chế tài chính cho hoạt động nghiên cứu khoa học. Bên cạnh việc tăng đầu tư, cần tiếp tục sửa đổi các quy định về giao nhiệm vụ, thanh quyết toán, thủ tục hành chính và cơ chế sử dụng kinh phí nghiên cứu.

Theo định hướng mới, hoạt động khoa học cần chuyển từ phương thức quản lý nặng về kiểm soát thủ tục sang quản lý dựa trên kết quả đầu ra. Đây là cách tiếp cận phù hợp với thông lệ quốc tế, giúp các nhà khoa học có thêm quyền chủ động trong tổ chức nghiên cứu, đồng thời vẫn bảo đảm hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước.

GS.TS Mai Thanh Phong cho biết các quan điểm đổi mới này đã được xác định khá rõ trong nhiều chủ trương, song các chương trình và quy định cụ thể vẫn đang trong quá trình xây dựng. Vì vậy, các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp đều kỳ vọng những chính sách mới sẽ sớm được ban hành để tạo điều kiện triển khai hiệu quả các nhiệm vụ khoa học, công nghệ.

Theo ông Phong, khi hành lang pháp lý được hoàn thiện, các cơ sở nghiên cứu sẽ có thêm dư địa để phát huy năng lực, doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư cho đổi mới sáng tạo, còn các kết quả nghiên cứu sẽ có cơ hội được ứng dụng nhanh hơn vào thực tiễn.

"Nghị quyết 57 đã tạo nền tảng rất quan trọng về nhận thức và định hướng phát triển. Vấn đề còn lại là sớm hoàn thiện cơ chế để những chủ trương đó thực sự đi vào cuộc sống", GS.TS Mai Thanh Phong nhấn mạnh.