Sầu riêng tỷ USD: Kiểm soát rủi ro phải theo kịp tăng trưởng

Kiểm nghiệm, truy xuất phải đi trước một bước

Phát biểu tại tọa đàm “Gỡ điểm nghẽn ngành hàng sầu riêng: Kiến tạo xuất khẩu bền vững” do báo Tiền Phong tổ chức hôm nay, ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho rằng những điểm nghẽn của ngành sầu riêng hiện nay tập trung ở chất lượng sản phẩm, năng lực kiểm nghiệm, truy xuất nguồn gốc và thủ tục thông quan.

Trong đó, chất lượng đang là điểm nghẽn lớn nhất. Theo ông Bình, các thị trường nhập khẩu ngày càng đưa ra nhiều tiêu chuẩn, quy định khắt khe hơn đối với nông sản, trong đó có yêu cầu về hàm lượng cadimi, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và sinh vật gây hại.

Chẳng hạn, vấn đề cadimi và vàng O đã được đặt ra từ cuối năm 2024 nhưng đến nay vẫn cần những hướng dẫn, giải pháp cụ thể hơn từ cơ quan chức năng, đặc biệt về quy trình xử lý cadimi trong đất để hạn chế nguy cơ tồn dư trong sầu riêng. “Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cần sớm có hướng dẫn rõ ràng về quy trình, giải pháp xử lý vấn đề này”, ông Bình đề nghị.

Theo Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, một vấn đề khác cần được quan tâm là quản lý vật tư, chế phẩm sử dụng trong quá trình sản xuất. Hiện vẫn xuất hiện những vật tư, chế phẩm được sử dụng trong quá trình sản xuất nhưng việc quản lý còn chưa chặt chẽ. Có trường hợp chỉ khi kiểm tra mới phát hiện vấn đề.

Từ thực tế này, ông Bình cho rằng cần tăng cường quản lý ngay từ đầu vào, vùng trồng và quá trình sản xuất, thay vì chỉ kiểm tra khi sản phẩm đã được thu hoạch hoặc chuẩn bị xuất khẩu. “Việc kiểm soát chất lượng cần được thực hiện sớm hơn, ngay từ vùng trồng”, ông Bình nhấn mạnh.

Điều này cũng liên quan trực tiếp đến rủi ro của doanh nghiệp xuất khẩu. Theo ông Bình, doanh nghiệp sầu riêng hiện phải đối mặt với rất nhiều rủi ro. Doanh nghiệp có thể phải mua hàng, thanh toán cho người trồng, đưa hàng về đóng container rồi mới tiến hành kiểm nghiệm. Nếu đến thời điểm đó phát hiện sản phẩm không đạt yêu cầu, toàn bộ chi phí và rủi ro sẽ dồn lên doanh nghiệp.

Ông Bình dẫn cách làm của Thái Lan để cho thấy việc kiểm soát từ đầu chuỗi có thể giảm đáng kể rủi ro. Theo đó, cơ quan quản lý nắm được thời điểm thu hoạch, danh sách hộ dân và vùng trồng; chỉ những vùng đáp ứng yêu cầu chất lượng mới được thu hoạch.

Một điểm nghẽn khác được đại diện Hiệp hội Rau quả Việt Nam chỉ ra là năng lực kiểm nghiệm. Hiện, Việt Nam có 50 cơ sở kiểm nghiệm được phía Trung Quốc công nhận. Tuy nhiên, tại các vùng sản xuất sầu riêng lớn, đặc biệt là Tây Nguyên, hệ thống cơ sở kiểm nghiệm vẫn còn thiếu.

Việc phải vận chuyển mẫu đi kiểm nghiệm, thời gian chờ kết quả kéo dài không chỉ ảnh hưởng đến tốc độ thu mua, xuất khẩu mà còn làm gia tăng chi phí cho doanh nghiệp.

Theo ông Bình, cần có chính sách khuyến khích, hỗ trợ để thu hút đầu tư thêm các cơ sở kiểm nghiệm tại những vùng sản xuất tập trung. Khi cơ sở kiểm nghiệm được đặt gần vùng nguyên liệu, thời gian kiểm tra sẽ được rút ngắn, doanh nghiệp giảm chi phí và quan trọng hơn là có thể phát hiện rủi ro sớm hơn.

Hiệp hội Rau quả Việt Nam cũng đề nghị Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường sớm có hướng dẫn cụ thể về quy trình truy xuất nguồn gốc, đồng thời hỗ trợ người dân, doanh nghiệp trong quá trình thực hiện.

Ở khâu cuối của chuỗi, theo ông Bình, thủ tục thông quan cũng cần tiếp tục được cải thiện. Các giải pháp như tạo “luồng xanh”, xây dựng cửa khẩu thông minh, kết nối và liên thông với cơ quan Hải quan Trung Quốc sẽ giúp hàng hóa giảm thời gian chờ tại cửa khẩu, qua đó giảm chi phí logistics.

Về lâu dài, Việt Nam và Trung Quốc cần hướng tới việc công nhận kết quả kiểm nghiệm của nhau trên cơ sở thống nhất tiêu chuẩn, phương pháp và quy trình kiểm nghiệm. Nếu thực hiện được, hàng hóa có thể giảm các khâu kiểm tra trùng lặp, rút ngắn thời gian thông quan và tạo thuận lợi hơn cho xuất khẩu sầu riêng.

Thêm “van an toàn” cho ngành hàng

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Đình Tùng, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Vina T&T Group cho rằng, thời gian qua, câu chuyện cadimi trong sầu riêng, đặc biệt tại một số vùng như Đắk Lắk, hay những thông tin liên quan đến sầu riêng ở Đồng bằng sông Cửu Long được đề cập nhiều.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận rõ vấn đề ở từng vùng, từng trường hợp cụ thể. Các thị trường nhập khẩu hiện không chỉ nhìn vào một vấn đề đơn lẻ, bởi sầu riêng Việt Nam đã xuất khẩu sang nhiều thị trường trên thế giới, không chỉ Trung Quốc.

“Nếu truyền thông quá nhiều về những rủi ro mà không làm rõ quá trình xử lý, các thị trường có thể hiểu rằng sầu riêng Việt Nam đang gặp vấn đề nhưng chưa được giải quyết”, ông Tùng cảnh báo.

Theo ông, truyền thông không nên né tránh vấn đề, nhưng cần bảo đảm thông tin đầy đủ: vấn đề là gì, đang được xử lý ra sao và kết quả thế nào.

Bởi đối với doanh nghiệp xuất khẩu, mỗi cảnh báo về an toàn thực phẩm hay dư lượng đều có thể kéo theo thiệt hại trực tiếp. Doanh nghiệp có thể phải hủy hàng, chịu chi phí lớn, thậm chí đối mặt nguy cơ bị đưa vào danh sách cảnh báo của thị trường nhập khẩu.

Đặc thù của sầu riêng tươi càng khiến rủi ro trở nên nghiêm trọng. Đây là mặt hàng có thời gian bảo quản hạn chế, nên khi phát sinh vấn đề trong kiểm nghiệm, logistics hoặc thông quan, doanh nghiệp gần như không có nhiều thời gian để sửa sai.

“Chỉ cần một vấn đề trong quá trình kiểm tra, logistics hay thông quan, hàng trăm container có thể phải quay đầu, không thể tiêu thụ do đặc thù sầu riêng cần thời gian chín”, ông Tùng nói. Từ đó, ông cho rằng ngành sầu riêng cần đẩy mạnh đầu tư vào công nghệ chế biến, đặc biệt là công nghệ cấp đông.

Thời gian qua, khi gặp khó khăn về kiểm nghiệm, một số sản phẩm sầu riêng đã được đưa vào cấp đông để xuất khẩu sang châu Âu, Mỹ và các thị trường khác. Theo ông Tùng, nếu không có hệ thống cấp đông, ngành hàng sẽ rất dễ bị tổn thương khi phát sinh sự cố. Do đó, cần có chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực này, tạo thêm “van an toàn” cho ngành hàng.

Một vấn đề khác được ông Tùng nhấn mạnh là thông quan. Hiện, phần lớn sầu riêng vẫn được xuất khẩu bằng đường bộ, trong khi vận chuyển bằng đường biển chưa phát triển tương xứng.

Có trường hợp doanh nghiệp phải chấp nhận chi phí vận chuyển khoảng 3.000-4.000 USD cho một chuyến xe thay vì sử dụng container đường biển với chi phí thấp hơn.

Đại diện Vina T&T đề xuất, cần tăng cường phối hợp giữa hải quan Việt Nam và hải quan Trung Quốc, kết nối dữ liệu để tạo luồng xanh cho hàng hóa xuất khẩu, giảm nguy cơ phải kiểm tra lại. Cùng với đó, nếu phát triển được vận tải biển, áp lực đối với các cửa khẩu phía Bắc sẽ giảm đáng kể.