Tái cơ cấu thị trường xăng dầu

Dự thảo Nghị định mới sẽ thay thế toàn bộ các nghị định hiện hành về kinh doanh xăng dầu, xoay quanh ba trục thay đổi đáng chú ý, bao gồm việc trao quyền định giá cho doanh nghiệp, tinh gọn hệ thống và quản lý bằng dữ liệu.

Hiện nay, từ đầu mối, xăng có thể qua nhiều đầu mối thương nhân phân phối, đại lý, nhận quyền thương mại… mới tới cây xăng. Tuy nhiên, dự thảo mới hiện chỉ giữ còn bốn loại thương nhân: sản xuất, bao tiêu, đầu mối và phân phối. Như vậy hệ thống kinh doanh còn hai cấp.

Bên cạnh đó, thương nhân phân phối không còn phải xin giấy xác nhận của Bộ Công Thương, chỉ cần có cửa hàng, có hợp đồng với đầu mối và thông báo trực tiếp với cơ quan quản lý. Các đầu mối sẽ phải đủ sức cung ứng cho nhiều thương nhân phân phối khác nhau.

Ngược lại, điều kiện với thương nhân đầu mối, những doanh nghiệp lo nguồn cho cả thị trường, được nâng lên rõ rệt: có cảng đón tàu 7.000 tấn, sở hữu kho tối thiểu 15.000 mét khối, 10 cửa hàng và 40 thương nhân phân phối trong hệ thống. Từ năm sau, tổng nguồn tối thiểu là 300.000 m3 mỗi năm - gấp ba lần mức cũ và nếu không đạt hai năm liên tiếp sẽ bị thu hồi giấy phép.

Đáng chú ý nhất là giá. Nhà nước không còn công bố giá cơ sở định kỳ; doanh nghiệp tự quyết giá theo công thức gồm giá mua, các khoản chi phí, lợi nhuận và thuế, rồi kê khai với cơ quan quản lý. Ở vùng xa, đầu mối được bán cao hơn tối đa 2% để bù chi phí vận chuyển.

Tuy nhiên, khi giá tăng hoặc giảm liên tục từ 1 đến 4 tuần, hoặc biến động cộng dồn 15 - 20% trong thời gian ngắn, cơ chế bình ổn sẽ được kích hoạt, kể cả điều hành giá trong một thời hạn nhất định.

Cuối cùng, mọi giao dịch được quản lý bằng dữ liệu: cây xăng xuất hoá đơn điện tử mỗi lần bán, dữ liệu kho kết nối trực tiếp với cơ quan quản lý, từng lô hàng phải truy xuất được nguồn gốc. Các Nghị định 83, 95 và 80 sẽ bị bãi bỏ.

Ông Trịnh Quang Khanh, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam cho biết, từ năm 2003, Nhà nước đã có quyết định 187 về quản lý kinh doanh xăng dầu, sau đó, có 5 nghị định là Nghị định 55, Nghị định 84, Nghị định 83, Nghị định 95 và Nghị định 80 về kinh doanh xăng dầu. Điều này cho thấy Chính phủ rất quan tâm về việc quản lý kinh doanh xăng dầu, để hài hòa giữa 3 lợi ích: Nhà nước, người tiêu dùng và doanh nghiệp. Tuy nhiên, các nghị định vừa qua cũng còn bộc lộ những điều cần điều chỉnh, bổ sung, hoàn thiện cho phù hợp với thực tiễn kinh doanh, với tình hình biến động địa chính trị trên thế giới. Do vậy, Chính phủ chỉ đạo Bộ Công Thương xây dựng Nghị định mới.

Điểm đột phá đầu tiên của Nghị định mới đó là trao quyền quyết định giá cho doanh nghiệp - đây là điểm nghẽn ở các Nghị định cũ.

Thứ hai, cắt giảm bớt các tầng lớp trung gian, nâng dần các điều kiện đối với các thương nhân xăng dầu cũng như quy định trách nhiệm, quyền hạn của các thương nhân kinh doanh xăng dầu.

Thứ ba là quản lý thị trường xăng dầu thông qua dữ liệu số - đây là điểm đột phá - đơn vị kinh doanh xăng dầu phải kết nối dữ liệu với Bộ Công Thương, qua đó Bộ có thể nắm được tình hình thực hiện tổng nguồn, sản lượng bán ra, tồn kho và thông qua đó để điều hành thị trường xăng dầu trên cơ sở thực.

"Việt Nam là một nước mà 70% nhập khẩu xăng dầu (tính cả dầu thô). Như vậy, giá xăng dầu trong nước phụ thuộc tăng giảm theo thị trường thế giới, vậy nên nếu giá thế giới tăng giảm thì giá trong nước cũng được điều chỉnh tăng giảm theo. Đối với sự kỳ vọng của người tiêu dùng, tôi cho rằng họ kỳ vọng giá xăng dầu sẽ minh bạch hơn", ông Khanh nhận định.

Cộng đồng doanh nghiệp góp ý dự thảo nghị định xăng dầu

Tại Hội nghị "Lấy ý kiến dự thảo Nghị định thay thế các nghị định của Chính phủ về kinh doanh xăng dầu" mới được tổ chức tuần qua, cộng đồng doanh nghiệp cũng đã bày tỏ đồng tình với hướng đi lớn, nhưng cũng có không ít băn khoăn và góp ý rất trực diện, bởi chính họ sẽ là người vận hành luật chơi mới.

Băn khoăn bắt đầu từ các đầu mối quy mô vừa và nhỏ, khi ngưỡng tổng nguồn tối thiểu tăng gấp ba lần, áp dụng từ kỳ phân giao năm 2027.

Ông Nguyễn Trọng Nghĩa, Giám đốc Điều hành Công ty Xăng dầu Hùng Hậu đề nghị: "Hiện nay chúng tôi đã được phân giao khoảng hơn 100 thì nếu trong 2027 mà được phân giao khoảng 300 thì tôi cũng đề nghị là xem xét về cái lộ trình phân giao."

Bà Phạm Thị Hảo, Phó phòng Tài chính Xuất nhập khẩu, Công ty Phát triển Tập đoàn Trường An thông tin: "Tôi muốn làm rõ việc không hoàn thành tổng nguồn do nguyên nhân khách quan được xác minh là không mặc nhiên là căn cứ thu hồi giấy xác nhận vì cần có cơ chế đánh giá nguyên nhân, mức độ lỗi, biện pháp khắc phục và quyền giải trình của doanh nghiệp."

Một số ý kiến cũng đề nghị bỏ điều kiện phải có 40 thương nhân phân phối trong hệ thống.

Ông Lưu Chí Nguyện, Giám đốc Công ty Anh Phát Petro giải thích: "Tôi cũng rất là tán thành với ý kiến của các anh đại diện bên Petrolimex, PV Oil… là nên bỏ cái điều kiện 40 thương nhân phân phối thuộc sở hữu của đầu mối. Bởi vì vô hình trung là như vậy thì 40 thương nhân phân phối này sẽ mất đi quyền được mua nhiều đầu mối khác."

Dự thảo cũng đang để ngỏ hai phương án với các ý kiến trái chiều: một là thương nhân phân phối chỉ được mua hàng từ các đầu mối, hoặc hai là được mua bán cả với nhau.

Ông Hoàng Đình Tùng, Phó Tổng giám đốc Tổng công ty Dầu Việt Nam (PVOil) nêu lên quan điểm: "Nếu như hôm nay là họ ký được với nhiều thương nhân đầu mối, đặc biệt là các thương nhân phân phối, mua bán lẫn nhau như vậy thì chúng tôi không xác định được lượng tạo nguồn như thế nào để phù hợp, đặc biệt là khi thị trường biến động".

Tinh gọn đầu mối và trao quyền định giá cho doanh nghiệp

Mục tiêu lớn của dự thảo là cắt bỏ những tầng nấc trung gian. Nhưng "trung gian" ở đây là gì, và vì sao nó lại là vấn đề của thị trường xăng dầu?

Bất cập lớn của thị trường xăng dầu hiện nay là hệ thống phân phối với nhiều tầng nấc trung gian. Đặc biệt là tình trạng mua bán lòng vòng, găm hàng, vi phạm quy định về tồn kho, dự trữ, và mua bán hoá đơn trong khi xăng dầu vẫn nằm tại kho, không hề có luân chuyển hàng hoá thực tế.

Ông Trần Hữu Linh, Cục Trưởng Cục Quản lý và Phát triển Thị trường trong nước, Bộ Công Thương phân tích: "Phải theo dõi đường đi của từng lít xăng dầu, từ khâu tạo nguồn sản xuất nhập khẩu cho đến đi vào các chuỗi cung ứng kho, bồn bể cho tới cửa hàng bán lẻ và đến tay người tiêu dùng... để phòng ngừa những cái gian lận thương mại như đầu cơ hay là găm hàng hay là việc mua bán lòng vòng không thực chất, chỉ mua bán trên hóa đơn chứng từ".

Tuy nhiên, theo nhiều ý kiến tại hội nghị, tinh gọn hệ thống mới chỉ là một nửa câu chuyện. Nút thắt lớn nhất của thị trường xăng dầu suốt hơn hai thập kỷ qua chính là cơ chế giá.

Nói đến cơ chế giá, hiện nay, cứ 7 ngày một lần, liên Bộ Công Thương - Tài chính tính "giá cơ sở" dựa trên giá thế giới bình quân, cộng các khoản chi phí và lợi nhuận định mức do Nhà nước quy định, thuế và mức trích Quỹ bình ổn. Giá bán lẻ không được cao hơn mức này.

Lý giải thêm về vấn đề này, ông Trịnh Quang Khanh - Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam cho biết, theo Luật Giá quy định xăng dầu là mặt hàng bình ổn giá, do vậy Nhà nước chỉ bình ổn khi có những biến động bất thường, còn những thời gian khác thì nên trao quyền cho doanh nghiệp.

Tuy nhiên, tại dự thảo Nghị định, khi đã trao quyền quyết định giá cho doanh nghiệp, thì các doanh nghiệp phải tính theo công thức tính giá và trong công thức tính giá thì Nhà nước vẫn quản một số chỉ tiêu thông qua chi phí kinh doanh định mức và doanh nghiệp khi công bố giá niêm yết công khai, báo cáo với các cơ quan thì phải kê khai giá để cơ quan quản lý Nhà nước thực hiện hậu kiểm.

Song theo ông Khanh cần phải lưu ý về cơ chế giám sát để đảm bảo thị trường vận hành minh bạch và ổn định. Nhà nước cần tăng cường hậu kiểm thông qua kê khai giá của các thương nhân kinh doanh xăng dầu. Ngoài ra cần nâng cao trách nhiệm của các đơn vị khi thực hiện theo nghị định mới thì phải kê khai giá và chịu trách nhiệm trước pháp luật về vấn đề kê khai giá.

Nhà nước vẫn cần sử dụng các công cụ vĩ mô để can thiệp vào thị trường khi thị trường có những biến động bất lợi cho nền kinh tế.

Thứ tư, thông qua việc quản lý dữ liệu số, cơ quan quản lý nắm được tổng nguồn, khả năng bán hàng, tồn kho của các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu để điều hành thị trường theo nguyên tắc chung là thực.

Nghị quyết 70 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến 2045, đã xác định: xây dựng giá năng lượng minh bạch, do thị trường quyết định, có sự quản lý của Nhà nước. Dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu lần này là một bước đưa tinh thần ấy vào thực tế. Và thước đo cuối cùng của mọi thay đổi vẫn là nguồn cung ổn định, giá cả minh bạch và quyền lợi của người tiêu dùng được bảo vệ.