Thu hồi đất: ĐBQH đề xuất chỉ bồi thường tiền khi không có quỹ đất, nhà

Góp ý về định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024 tại phiên thảo luận tại hội trường sáng 21/8, đại biểu Quốc hội Nguyễn Đại Thắng (đoàn Hưng Yên) cho rằng, lần sửa đổi luật này là nhiệm vụ quan trọng nhằm khơi thông và phát huy hiệu quả nguồn lực đất đai, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới.

Góp ý về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, đại biểu dẫn Nghị quyết 21 Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV đã thể hiện cách tiếp cận mới, chuyển từ tư duy từ chỉ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống cho người có đất bị thu hồi.

Dự thảo Luật quy định cụ thể hơn các trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng. Cơ bản đồng tình với cách tiếp cận này, ông Thắng cho rằng việc xác định rõ các trường hợp thu hồi đất sẽ góp phần bảo đảm minh bạch, thống nhất, hạn chế cách hiểu và vận dụng khác nhau trong thực tiễn.

“ Tuy nhiên, cùng với xác định rõ trường hợp thu hồi đất, tôi cho rằng cần đặc biệt quan tâm đến việc bảo đảm cuộc sống và sinh kế của người dân sau khi có đất bị thu hồi. Đây là nguyên tắc xuyên suốt trong thiết kế chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư ”, ông Thắng nói.

Dự thảo Luật hiện quy định thứ tự bồi thường về đất theo hướng ưu tiên đất có cùng mục đích sử dụng. Trường hợp không có đất thì bồi thường bằng tiền; đồng thời cho phép bồi thường bằng đất khác mục đích sử dụng hoặc bằng nhà ở nếu địa phương có quỹ đất, quỹ nhà và người bị thu hồi đất có nhu cầu.

Đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện quy định theo hướng cụ thể hóa yêu cầu tái thiết cuộc sống, bảo đảm người có đất bị thu hồi có nơi ở, điều kiện sống và sinh kế bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.

“ Theo đó, cần quy định rõ hơn thứ tự ưu tiên và điều kiện áp dụng các hình thức bồi thường, trong đó ưu tiên bố trí đất có cùng mục đích sử dụng hoặc nhà ở tái định cư. Bồi thường bằng tiền chỉ thực hiện trong trường hợp không có quỹ đất, quỹ nhà phù hợp hoặc theo nguyện vọng của người bị thu hồi đất ”, đại biểu Nguyễn Đại Thắng đề xuất.

Bên cạnh đó, dự thảo Luật cần có tiêu chí cụ thể để đánh giá điều kiện tái định cư như vị trí, tiện ích, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu và điều kiện duy trì sinh kế.

Riêng với người trực tiếp sản xuất nông nghiệp, đại biểu cho rằng chính sách bồi thường, hỗ trợ cần gắn với khả năng tiếp tục sản xuất hoặc chuyển đổi sinh kế bền vững. Theo ông Thắng, điều này nhằm tránh tình trạng người dân được bồi thường về tài sản nhưng lại gặp khó khăn trong ổn định cuộc sống.

Góp ý về thẩm quyền quản lý Nhà nước về đất đai, phân cấp, phân quyền và kiểm soát quyền lực, đại biểu Nguyễn Đại Thắng cơ bản tán thành phương án luật hóa các quy định về thẩm quyền đang được thực hiện.

Theo dự thảo Luật, UBND cấp tỉnh giữ vai trò quyết định đối với các nội dung quan trọng, đồng thời căn cứ tình hình thực tế để phân cấp, ủy quyền thực hiện một số thẩm quyền. Đại biểu cho rằng hướng đi này phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp và yêu cầu “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.

Tuy nhiên, phân cấp, phân quyền phải đi cùng kiểm soát quyền lực, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình.

“ Những quyết định liên quan trực tiếp đến quyền sử dụng đất, thu hồi đất, giá đất và nghĩa vụ tài chính cần có cơ chế kiểm soát đủ chặt chẽ, nhất là trong bối cảnh thẩm quyền được phân cấp mạnh hơn cho địa phương ”, ông Thắng nêu quan điểm.

Một vấn đề khác được đại biểu Nguyễn Đại Thắng đề cập là cơ chế điều tiết giá trị tăng thêm từ đất, giá đất và tài chính đất đai.

Theo ông, dự thảo đã xác định Nhà nước có thẩm quyền quyết định chính sách tài chính về đất đai và điều tiết phần giá trị tăng thêm từ đất mà không do đầu tư của người sử dụng đất mang lại.

Đại biểu đồng tình với nguyên tắc này nhưng cho rằng quy định hiện nay chủ yếu tập trung vào các khoản thu ngân sách từ đất đai, trong khi cơ chế cụ thể để điều tiết phần giá trị tăng thêm từ đất chưa thực sự rõ.

Do đó, ông Thắng đề nghị tiếp tục nghiên cứu cơ chế điều tiết phần giá trị tăng thêm do quy hoạch, đầu tư kết cấu hạ tầng, chuyển mục đích sử dụng đất và mở rộng đô thị. Mục tiêu là bảo đảm Nhà nước và xã hội được hưởng một phần hợp lý giá trị tăng thêm được tạo ra từ đầu tư công và các quyết định quản lý Nhà nước.

“ Đồng thời cần đánh giá kỹ tác động của bảng giá đất và hệ số điều chỉnh giá đất đối với chi phí sản xuất, kinh doanh cũng như khả năng tiếp cận đất đai của doanh nghiệp ”, đại biểu Quốc hội Nguyễn Đại Thắng nói thêm.

Cần phân định quyền thu hồi đất và thỏa thuận dân sự

Cùng quan tâm đến chính sách thu hồi đất và bảo đảm quyền lợi của người dân, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (đoàn Hải Phòng) đề nghị làm rõ ranh giới giữa quyền thu hồi đất của Nhà nước và cơ chế thỏa thuận dân sự về quyền sử dụng đất.

Theo bà Nga, cần phân biệt rõ thẩm quyền quyết định một dự án với căn cứ để Nhà nước sử dụng quyền lực công thu hồi quyền sử dụng đất của người dân.

“ Một dự án thuộc thẩm quyền Quốc hội và Thủ tướng quyết định là dự án quan trọng, nhưng không nên chỉ từ chủ thể quyết định dự án mà mặc nhiên suy ra việc thu hồi đất đã đáp ứng yêu cầu thật cần thiết vì lợi ích quốc gia, công cộng ”, bà Nga nêu quan điểm.

Từ đó, đại biểu đề nghị dự án vẫn phải đáp ứng các tiêu chí về mục tiêu, tính chất và mức độ cần thiết của việc thu hồi đất. Còn quyết định chủ trương đầu tư là căn cứ để triển khai thu hồi, nhưng không nên tự nó trở thành một trường hợp thu hồi đất độc lập.

Bà Nga cũng đề nghị cân nhắc kỹ cơ chế nhà đầu tư đã thỏa thuận được trên 75% diện tích và trên 75% số người sử dụng đất thì Nhà nước thu hồi phần diện tích còn lại.

Theo bà, khi Nhà nước thu hồi 25% còn lại, quan hệ đã chuyển từ thỏa thuận dân sự sang sử dụng quyền lực công. Vì vậy, không nên chỉ căn cứ vào hai tỷ lệ 75% mà cần tính đến quy mô dự án, số người tuyệt đối chưa đồng thuận, loại đất bị thu hồi, nhất là đất ở, cũng như mức độ ảnh hưởng đến nơi ở và sinh kế của người dân.

“ Nhiều khi một người đứng tên quyền sử dụng đất nhưng đó lại là nơi ở, sinh kế của nhiều thành viên trong một gia đình nhiều thế hệ ”, bà Nga nêu thực tế.

Bên cạnh đó, dự thảo Luật quy định người bị thu hồi đất được bảo đảm mức bồi thường không thấp hơn mức trung bình của giá đất đã thỏa thuận. Bà Nga đề nghị làm rõ mức trung bình này được xác định theo phương pháp nào, tránh để chính cơ chế nhằm bảo vệ người dân lại trở thành nguồn phát sinh tranh chấp mới.

Liên quan đến giá đất, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đề nghị tách bạch rõ hơn chức năng điều tiết kinh tế của giá đất với chức năng bảo đảm quyền lợi của người dân khi Nhà nước thu hồi đất.

Theo bà Nga, định hướng chính sách đặt ra yêu cầu giá đất góp phần bảo đảm chi phí đầu vào hợp lý cho sản xuất, kinh doanh, trong khi dự thảo Luật sử dụng cùng bảng giá đất và hệ số điều chỉnh để tính cả nghĩa vụ tài chính đối với Nhà nước và tiền bồi thường khi thu hồi đất.

“ Hai mục tiêu này không hoàn toàn đồng nhất. Khi giá đất được sử dụng như một công cụ kinh tế, Nhà nước có thể cần điều tiết để thúc đẩy đầu tư, sản xuất. Nhưng khi Nhà nước bắt buộc thu hồi đất, mức bồi thường lại liên quan trực tiếp đến quyền tài sản và khả năng tái thiết cuộc sống của người dân ”, bà Nga nói.

Đại biểu cho rằng không nhất thiết phải xây dựng hai bảng giá đất nhưng luật nên có cơ chế áp dụng khác nhau, bảo đảm việc điều tiết giá đất nhằm giảm chi phí cho nền kinh tế không đồng thời làm giảm mức bảo vệ đối với người bị thu hồi đất.

Đặc biệt, trong bối cảnh dự thảo Luật bỏ giá đất cụ thể và cơ chế tư vấn xác định giá đất, bà Nga cho rằng yêu cầu công khai dữ liệu, kiểm soát, phản biện và trách nhiệm giải trình trong xây dựng bảng giá đất, hệ số điều chỉnh càng phải chặt chẽ.