Thu hồi đất rồi di dời hơn 1 triệu dân, quốc gia láng giềng Việt Nam xây siêu đập khổng lồ tới mức khiến trái đất quay chậm lại, hiện thực hóa giấc mơ trị thủy kéo dài hàng nghìn đời

Hiện thực hóa điều chưa từng có trong lịch sử

Ý tưởng chế ngự sông Dương Tử bằng một con đập khổng lồ đã xuất hiện từ năm 1919, khi Tôn Trung Sơn, người sáng lập Trung Hoa Dân Quốc, đề xuất xây đập tại tỉnh Hồ Bắc nhằm bảo vệ cư dân ven sông khỏi những trận lũ chết người. Nhà lãnh đạo Mao Trạch Đông sau này cũng ủng hộ kế hoạch, song phải đến năm 1993, tức 17 năm sau khi ông qua đời, công trình mới chính thức được khởi công.

Động lực của dự án xuất phát từ những mất mát khủng khiếp. Theo ước tính của chính quyền Trung Quốc, các trận lũ lớn nhất trên sông Dương Tử trong thế kỷ 20 đã cướp đi khoảng 300.000 sinh mạng. Khi hoàn thành, con đập được kỳ vọng sẽ che chắn cho 15 triệu người cùng 607.000 ha đất canh tác trước những trận lũ trăm năm có một.

Theo National Geographic, ông Lý Vĩnh An, Tổng giám đốc Tập đoàn Tam Hiệp, từng gọi đây là công trình vĩ đại nhất mà người dân Trung Quốc thực hiện trong hàng nghìn năm qua.

Thân đập Tam Hiệp dài 2,3 km và cao 185 m, lớn gấp khoảng 5 lần đập Hoover của Mỹ. Để dựng nên bức tường khổng lồ này, các nhà thầu đã đổ khoảng 16 triệu m³ bê tông, một con số kỷ lục thế giới. Vào thời điểm cao điểm, công trường quy tụ tới 26.000 kỹ sư và công nhân trong nước lẫn quốc tế.

Phía sau con đập là hồ chứa dài 660 km, với mực nước thiết kế lên tới 175 m so với mực nước biển. Tháng 6/2006, khi phá bỏ đê quây tạm cuối cùng để hoàn tất phần thân đập chính, các chuyên gia đã sử dụng khoảng 181 tấn thuốc nổ, lượng đủ để san phẳng 400 tòa nhà 10 tầng, tạo ra khoảng 186.000 m³ bê tông vụn chỉ trong một lần kích nổ.

Cỗ máy điện năng và "đại lộ" vận tải thủy

Theo thiết kế ban đầu, 26 tổ máy tua-bin của Tam Hiệp sẽ sản xuất hơn 18.000 MW điện, gấp 20 lần đập Hoover. Năm 1993, sản lượng này được tính toán đủ đáp ứng khoảng 10% nhu cầu năng lượng của Trung Quốc. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng kinh tế chóng mặt trong những năm thi công khiến tỷ lệ này thu hẹp xuống chỉ còn khoảng 3%.

Không chỉ là nhà máy điện, Tam Hiệp còn làm thay đổi bộ mặt vận tải của sông Dương Tử, tuyến đường thủy gánh khoảng 80% lượng vận tải thủy nội địa của Trung Quốc. Mực nước dâng cao cho phép tàu trọng tải lớn di chuyển nhanh hơn, đi thẳng từ Thượng Hải ở cửa sông lên tận Trùng Khánh ở thượng nguồn. Năm 2005, khoảng 40 triệu tấn hàng hóa đã được vận chuyển qua đập, gấp gần 3 lần mức 13,4 triệu tấn của năm 2003, thời điểm hồ chứa bắt đầu tích nước.

Con đập cũng trở thành "tấm lưới" khổng lồ, chặn lại ước tính 10 triệu tấn rác thải gồm túi nilon, chai lọ, cây cối và xác động vật, vốn lẽ ra sẽ trôi ra biển. Để bảo vệ các tổ máy phát điện, các kỹ sư đã chế tạo một "chiếc lưỡi" băng chuyền đặt trên tàu thu gom, có khả năng xử lý khoảng 300 m³ rác mỗi giờ.

Cái giá của siêu công trình

Đổi lại cho những lợi ích to lớn là cái giá không hề nhỏ. Theo số liệu chính thức, tổng chi phí xây dựng vào khoảng 24 tỷ USD, dù giới phê bình cho rằng con số thực tế có thể cao gấp nhiều lần. Tổn thất lớn nhất thuộc về những người dân sống dọc hai bờ sông.

Hồ chứa nhấn chìm khoảng 632 km² đất đai, trong đó có hơn 1.000 thị trấn và làng mạc. Khoảng 1,3 triệu người đã và sẽ phải rời bỏ quê hương, dù con số này vẫn còn gây tranh cãi. Chương trình đền bù bằng tiền, nhà ở và việc làm mới cũng vấp phải tình trạng tham nhũng tại địa phương, khiến nhiều khoản hỗ trợ không đến được tay người dân.

Cùng với làng mạc, hàng chục di tích văn hóa và kiến trúc cũng biến mất dưới lòng hồ, trong đó đáng chú ý là dấu tích của người Ba cổ đại, từng sinh sống trong vùng khoảng 4.000 năm trước. Ba hẻm núi Cù Đường, Vu Hiệp và Tây Lăng, trải dài khoảng 200 km và nổi tiếng với cảnh sắc hùng vĩ, cũng chịu cảnh ngập nước.

Giới bảo vệ môi trường từ lâu đã cảnh báo con đập sẽ làm giảm lượng phù sa và dinh dưỡng đổ về hạ du. Một nghiên cứu công bố trên tạp chí Geophysical Research Letters tháng 4/2006 cho thấy những thay đổi này đã bắt đầu diễn ra: tỷ lệ silic trên nitơ ở vùng nước lợ ven biển giảm từ 1,5 năm 1998 xuống 0,4 năm 2004, trong khi lượng phù sa ở một số nơi chỉ còn một nửa so với trước khi có đập. Điều này có thể gây hại cho các ngư trường ven biển và khiến vùng đất ngập nước bị xói lở nhanh hơn.

Chất lượng nước cũng là mối quan ngại, bởi hồ chứa đã nhấn chìm nhiều nhà máy, hầm mỏ và bãi rác, trong khi nước thải sinh hoạt và công nghiệp từ các đô thị như Trùng Khánh tiếp tục đổ vào lòng hồ. Phía cơ quan quản lý sông Dương Tử khẳng định chất lượng nước thượng nguồn vẫn ổn định và các nhà máy xử lý mới đã được đầu tư. Ngoài ra, một số nhà khoa học còn bày tỏ lo ngại về hoạt động địa chấn trong khu vực, bởi dù khả năng rất thấp, một sự cố vỡ đập có thể gây ra hậu quả thảm khốc.

Theo Tiến sĩ Benjamin Fong Chao thuộc Trung tâm Chuyến bay Vũ trụ Goddard của NASA, việc con người tích trữ một lượng nước cực lớn tại các hồ chứa cũng tạo ra hiệu ứng tương tự. Về mặt lý thuyết, lượng nước được giữ tại đập Tam Hiệp có thể làm dịch chuyển các cực của Trái Đất khoảng 2 cm và kéo dài một ngày thêm khoảng 0,06 microgiây. Tuy nhiên, con số này quá nhỏ để con người có thể cảm nhận.

Tham Khảo: National Geographic