1/3 thuốc mới của thế giới đến từ Trung Quốc: Chỉ mất chưa đầy 10 năm, nền kinh tế tỷ dân đang khiến ngành dược toàn cầu phải nhìn lại

Theo trang tin 36Kr, “Nếu vấn đề giá cả khiến các hãng dược Mỹ chậm chân bước vào thị trường châu Âu, liệu đây có phải là cánh cửa mở ra cơ hội để các doanh nghiệp dược phẩm Trung Quốc trở thành “người chơi phương Tây” hay không?” là câu hỏi cân não được ông Greg Graves, thành viên hợp tác cấp cao ngành sinh học dược phẩm tại Công ty tư vấn quản trị và chiến lược toàn cầu McKinsey đưa ra.

Từ năm 2025, ngành sinh học dược phẩm toàn cầu đang trải qua một đợt thanh lọc địa chính trị sâu sắc. Mối đe dọa thuế quan và yêu cầu định giá đang buộc các tập đoàn đa quốc gia phải tái thẩm định bố cục toàn cầu hóa của mình.

Cùng lúc đó, thuốc sáng chế (innovative drug) của Trung Quốc lại đang mở rộng với tốc độ chóng mặt, khi có tới 1/3 phương pháp điều trị mới trên toàn cầu đến từ quốc gia này.

Một cách âm thầm, Trung Quốc đang thực hiện bước chuyển dịch kép từ vai trò “nhà máy dược phẩm thế giới” truyền thống sang “hiệu thuốc thế giới và động cơ đổi mới toàn cầu”.

Dĩ nhiên, quá trình đổi mới này sẽ không hề bằng phẳng, câu chuyện toàn cầu hóa của thuốc sáng chế Trung Quốc phức tạp hơn nhiều so với những gì các nhà đầu tư hình dung.

Tài sản Trung Quốc trở thành “quân bài chiến lược ”

Để đo lường tiềm lực thuốc sáng chế của một quốc gia, chỉ số trực quan nhất định không phải là số lượng bài báo khoa học hay số lượng đăng ký thử nghiệm lâm sàng, mà là định giá mà các hãng dược lớn trên thế giới sẵn sàng chi trả cho các “tài sản chiến lược” này.

Tháng 2 năm 2026, Công ty dược phẩm sinh học đa quốc gia Gilead của Mỹ đã trả cho Công ty dượcphẩm sinh học Trung Quốc Qinhuan Pharmaceutical 80 triệu USD chi phí trả trước (upfront payment) để mua lại quyền khai thác toàn cầu đối với GH31, một hiện tượng tương tác di truyền nhắm mục tiêu enzym MAT2A đang trong giai đoạn lâm sàng.

Tổng giá trị thanh toán cột mốc (milestone payment) tiềm năng này lên tới 1,45 tỷ USD.

Đây không phải là trường hợp cá biệt, chỉ một tháng trước đó, Pfizer đã trả trước 150 triệu USD cho một công ty con thuộc Shanghai Fosun để nắm giữ quyền khai thác toàn cầu đối với một chất đồng vận receptor GLP-1 (GLP-1 agonist), với tổng giá trị cột mốc có thể lên tới 1,93 tỷ USD.

Hãng dược Đan Mạch Zealand cũng đạt được thỏa thuận hợp tác được coi là “bom tấn” với Công ty Áo Lộ Y dược của Trung Quốc về nền tảng thuốc phân tử nhỏ dùng đường uống nhắm vào lĩnh vực bệnh chuyển hóa, với khoản trả trước 30 triệu USD và tổng giá trị tiềm năng đạt 2,5 tỷ USD.

Những thương vụ hợp tác này đã hé lộ một xu hướng rõ ràng, đó là kỳ vọng của các Tập đoàn dược phẩm sinh học đa quốc gia đối với “tài sản Trung Quốc” đã nâng cấp từ một lựa chọn có tính hiệu quả chi phí thành một lựa chọn mang tính chiến lược.

Sự thay đổi xu hướng này thực chất bắt nguồn từ ở lợi thế về hiệu suất nghiên cứu và phát triển (R&D) thuốc sáng chế của Trung Quốc.

Từ khi được phê duyệt đăng ký thử nghiệm thuốc mới cho đến khi thử nghiệm chứng minh cơ chế (PoC) lâm sàng, các công ty dược phẩm sinh học Trung Quốc thường rút ngắn được từ 30% đến 40% thời gian so với các đối thủ Âu Mỹ, trong khi chi phí chỉ bằng 1/3 cho đến một nửa.

Trên đường đua các sản phẩm dược phẩm sinh học đặc biệt như GLP-1, ADC, tài sản Trung Quốc đã trở thành lựa chọn bắt buộc phải có để các Tập đoàn dược phẩm sinh học đa quốc gia bổ sung kho hàng của mình.

Mặt ngược lại của làn sóng “mua ồ ạt” từ các hãng dược lớn toàn cầu chính là sự cạnh tranh tại thị trường nội địa Trung Quốc ngày càng trở nên gay gắt.

Doanh số bán hàng tại Trung Quốc năm 2025 của Semaglutide, sản phẩm cốt lõi của Công ty Novo Nordisk, đã sụt giảm 5%. Việc các đối thủ nội địa như Innovent Biologics, Sciwind Biosciences tham gia toàn diện chắc chắn sẽ đẩy cạnh tranh thị trường lên nấc thang khốc liệt hơn.

Sự leo thang cạnh tranh không chỉ giới hạn ở hormone GLP-1. Dưới sự thúc đẩy của cơ quan quản lý dược phẩm Trung Quốc, hệ thống chi trả cho thuốc sáng chế đang diễn ra những thay đổi mang tính cấu trúc.

Tháng 12 năm 2025, Trung Quốc đã ban hành “Danh mục thuốc sáng chế cho bảo hiểm y tế thương mại” đầu tiên, đưa 19 loại thuốc sáng chế giá cao (bao gồm cả liệu pháp tế bào CAR-T) vào danh sách khuyến nghị, chính thức có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2026.

Ý nghĩa của sự đổi mới thể chế này nằm ở chỗ, bên cạnh Bảo hiểm Y tế Quốc gia của Trung Quốc được quyết định qua đàm phán giá cấp nhà nước, cơ chế này đã mở ra một kênh chi trả thứ hai cho các loại thuốc sáng chế định giá cao.

Đối với các sản phẩm tế bào CAR-T hay liệu pháp gen vốn có chi phí điều trị lên tới hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu Nhân dân tệ mỗi năm, sự xuất hiện của danh mục bảo hiểm thương mại có thể quyết định sự thành bại về thương mại hóa của chúng hơn bất kỳ một đột phá công nghệ nào.

Do đó, khi ngày càng nhiều sản phẩm của các công ty dược phẩm sinh học Trung Quốc tiến từ thử nghiệm lâm sàng đến nộp đơn xin cấp phép thương mại, và khi các rào cản bằng sáng chế của các hãng dược đa quốc gia dần tan rã tại thị trường Trung Quốc, cục diện cạnh tranh thuốc sáng chế tại quốc gia này chắc chắn sẽ chuyển từ thế trận vài người chơi sang cuộc đua tranh của nhiều thế lực.

Đồng thời, giá trị thặng dư từ “tài sản Trung Quốc” ở đầu nghiên cứu và phát triển (R&D) đang lan tỏa sang cả đầu chuỗi sản xuất.

“Cơ hội mới” dưới bóng râm

Sở dĩ Mỹ hướng sức ép tăng giá thuốc và các sản phẩm công nghệ sinh học về phía châu Âu chứ không phải Trung Quốc, nguyên nhân cốt lõi là do “vị thế” của châu Âu.

Trong 15 năm qua, châu Âu đã đầu tư thiếu hụt nghiêm trọng trong lĩnh vực sinh học dược phẩm, và "Đạo luật Công nghệ sinh học" của họ phải mất tới 7 năm ròng rã từ lúc hình thành ý tưởng cho đến khi được ban hành.

Vì vậy, các doanh nghiệp dược phẩm Trung Quốc rất có thể sẽ đón nhận một cơ hội lớn chưa từng có.

Thử thách thực sự mà thuốc sáng chế Trung Quốc phải đối mặt không nằm ở công nghệ hay vốn liếng, mà là liệu có thể xây dựng được một hệ thống định giá và chi trả tương xứng với vị thế đổi mới của chính mình để thuận lợi thực hiện cú “vượt bứt phá ngoạn mục” hay không.

Nếu như “Danh mục thuốc sáng chế cho bảo hiểm y tế thương mại” chỉ là bước khởi đầu, thì “Ý kiến về việc hoàn thiện cơ chế hình thành giá thuốc” của Trung Quốc được ban hành chính là tín hiệu từ cấp cao nhất, nâng cao đáng kể kỳ vọng đối với các tài sản sáng chế của quốc gia này.

Nhìn lại vòng xoáy câu chuyện toàn cầu của thuốc sáng chế Trung Quốc, một mạch tư duy rõ ràng đang hiện hữu, từ một “cường quốc thuốc thuốc nhượng quyền” trở thành “cường quốc xuất khẩu bản quyền (license-out)”, rồi đến “bên tham gia quan trọng trong phát triển lâm sàng toàn cầu”, Trung Quốc chỉ mất chưa đầy 10 năm.

Nhưng những thay đổi của năm nay đã khiến độ phức tạp của câu chuyện này tăng lên đột biến.

Khi các hãng dược đa quốc gia coi tài sản Trung Quốc là cấu phần cốt lõi trong danh mục sản phẩm toàn cầu của họ, khi các công ty dược phẩm sinh học nội địa Trung đối đầu trực diện với các Tập đoàn đa quốc gia trên các đường đua như GLP-1, ADC, ngành thuốc sáng chế Trung Quốc buộc phải trả lời một câu hỏi căn cốt:

Ngành dược phẩm sinh học Trung Quốc rốt cuộc muốn làm vai phụ xuất sắc nhất của ngành đổi mới toàn cầu, hay làm nhân vật chính trong kịch bản của chính mình?

Câu trả lời có lẽ ẩn giấu trong một chi tiết.

Bà Marjorie Green, Trưởng bộ phận Phát triển lâm sàng toàn cầu ngành Ung thư học tại Công ty Dược phẩm toàn cầu MSD, khi đánh giá về sac-TMT (một loại thuốc) từng đề cập: “Chúng tôi biết rằng chất ức chế topoisomerase sẽ có hiệu quả trong mỗi loại khối u được nghiên cứu. Và thông qua ADC (liệu pháp nhắm mục tiêu), bạn có thể giải phóng các dữ liệu hiệu quả hơn và nâng cao hiệu suất điều trị.”

Điều đặc biệt của câu nói này không nằm ở bản thân công nghệ, mà là việc Tập đoàn dược phẩm đa quốc gia Merck sẵn sàng đầu tư tới 15 thử nghiệm lâm sàng pha III toàn cầu cho một phân tử được cấpphép từ Trung Quốc.

Đây chính là giá trị cốt lõi của thuốc sáng chế Trung Quốc dưới các quy tắc mới. Không phải là chi phí thấp hơn, mà là dữ liệu lâm sàng chất lượng cao hơn và năng lực thực thi nghiên cứu và phát triển (R&D) hiệu quả hơn.

Khi giá trị này được chuỗi công nghiệp toàn cầu thực sự công nhận, “đường lui” của thuốc sáng chế Trung Quốc sẽ không còn là một lối đi cần phải bị động chờ đợi để mở ra, mà là một cây cầu hướng ra thị trường toàn cầu do chính họ tự tay kiến tạo.

*Nguồn: 36Kr, SCMP