"Anh cả" Nhật Bản đang lo lắng trước những gì xảy ra ở Trung Quốc: "Họ làm theo cách rất khác chúng ta"

Sự thành công rực rỡ của các trò chơi điện tử, hoạt hình cũng như sức hút từ văn hóa truyền thống Trung Quốc trên phạm vi toàn cầu đã buộc Nhật Bản phải đưa ra những phản ứng chiến lược.

Quyền lực mềm của Trung Quốc đang trỗi dậy mạnh mẽ, được thúc đẩy bởi hàng loạt thành công vang dội trên nhiều lĩnh vực, từ trò chơi điện tử, điện ảnh cho đến các thương hiệu tiêu dùng và công nghệ.

Danh sách những câu chuyện thành công kéo dài từ "bom tấn" đồ họa Black Myth: Wukong (Hắc Thần Thoại: Ngộ Không) lấy cảm hứng từ thần thoại Trung Hoa, cho đến tiểu thuyết khoa học viễn tưởng đình đám Tam Thể (The Three-Body Problem) – tác phẩm sau đó đã được Netflix chuyển thể thành phim dài tập.

Sự hiện diện ngày càng sâu rộng của Trung Quốc trên bản đồ thế giới đã khiến Nhật Bản – quốc gia vốn từ lâu được coi là "anh cả" trong lĩnh vực game và hoạt hình – phải cấp tốc triển khai một sáng kiến mới nhằm quảng bá văn hóa quốc gia, theo SCMP.

Tháng trước, tờ báo Yomiuri đã thực hiện một phép so sánh giữa sáng kiến của Nhật Bản với những nỗ lực dùng văn hóa để mở rộng tầm ảnh hưởng của Trung Quốc. Tờ báo này nhận định cả hai có hướng đi khác nhau, với chiến lược của Nhật Bản được thiết kế nhằm “gia tăng số lượng những người hiểu biết và yêu mến Nhật Bản”, trong khi Trung Quốc “sử dụng ngoại giao văn hóa để làm suy giảm tầm ảnh hưởng của các quốc gia khác”.

Sức mạnh từ "dưới lên trên"

Các nhà phân tích lập luận rằng, sức ảnh hưởng văn hóa đang lên của Trung Quốc ngày càng được thúc đẩy bởi các công ty tư nhân và các hoạt động "giao lưu văn hóa từ dưới lên" của người dân bình thường, thay vì chỉ dựa vào sự lèo lái của chính phủ.

Thực tế cho thấy, văn hóa Trung Quốc đang ngày càng phổ biến ở nhiều thể loại khác nhau.

Ngay sau khi ra mắt vào tháng 8/2024, trò chơi điện tử Black Myth: Wukong – dựa trên hình tượng Tôn Ngộ Không – đã tạo nên một cơn địa chấn toàn cầu khi bán được hơn 10 triệu bản trong chưa đầy 4 ngày và cán mốc 20 triệu bản chỉ trong tháng đầu tiên.

Một "siêu phẩm" khác là phim hoạt hình Na Tra 2 cũng khai thác các nhân vật thần thoại, trong khi bộ phim truyền hình dài 40 tập Tàng Hải Truyện (Legend of Zang Hai) – một tác phẩm cổ trang kỳ ảo lồng ghép các loại hình nghệ thuật cổ xưa như múa rối bóng và hát Côn khúc – đã liên tục đứng đầu các bảng xếp hạng trực tuyến tại nước ngoài.

Trong khi đó, tiểu thuyết Tam Thể của Lưu Từ Hân đã nhận được sự tán thưởng rộng rãi từ quốc tế, với lượng người hâm mộ trải dài từ cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama đến tác giả của Trò chơi Vương quyền George R.R. Martin. Cuốn sách đã bán được hàng triệu bản trên toàn thế giới, giành được hàng loạt giải thưởng danh giá và được Netflix chuyển thể thành phim vào năm 2024.

Xu hướng này thậm chí còn lan rộng sang cả mảng đồ chơi như búp bê Labubu của Pop Mart. Labubu đã trở thành cơn sốt toàn cầu vào năm ngoái, tạo nên những dòng người xếp hàng dài dằng dặc trước các cửa hàng khi người hâm mộ tranh nhau để sở hữu được chúng.

Sheng Zou, nhà nghiên cứu truyền thông liên ngành kiêm giáo sư tại Đại học Baptist Hồng Kông, cho biết các công ty tư nhân đang đóng vai trò ngày càng quan trọng.

"Khi nói đến quyền lực mềm, tôi cảm thấy lâu nay người ta quá chú trọng vào các tác nhân nhà nước và các sáng kiến từ trên xuống. Nhưng thực tế, các tác nhân phi nhà nước – thậm chí là các cá nhân – và quá trình giao lưu văn hóa từ dưới lên đang diễn ra hàng ngày. Chính những yếu tố sau này mới đang đóng vai trò then chốt", ông Zou nhận định.

Bước tiến trên bảng xếp hạng quyền lực mềm

Một minh chứng rõ nét cho xu hướng này là chỉ số Quyền lực Mềm (Soft Power Index) năm 2025 do công ty tư vấn tiếp thị Brand Finance thực hiện. Trung Quốc đã vượt qua Anh để giành vị trí thứ hai, chỉ sau Hoa Kỳ. Trong bảng xếp hạng năm 2026, Trung Quốc tiếp tục duy trì vị thế này, trong khi Nhật Bản cũng vượt qua Anh để vươn lên vị trí thứ ba.

Báo cáo chỉ ra rằng Trung Quốc là quốc gia duy nhất trong top 10 tăng được điểm số quyền lực mềm và đã "thu hẹp khoảng cách với Mỹ xuống còn chưa đầy 1,5 điểm".

Giáo sư Zou cũng chỉ ra xu hướng "Chinamaxxing" gần đây trong giới trẻ Mỹ – những người đang nhiệt tình tiếp nhận các phương pháp chăm sóc sức khỏe và lối sống của Trung Quốc.

Một trào lưu liên quan khác là "Becoming Chinese" (Trở thành người Trung Quốc), nơi người dùng Internet nước ngoài chia sẻ các meme và video ghi lại cảnh họ thực hiện các thói quen sinh hoạt kiểu Trung như uống nước nóng hoặc sử dụng Đông y.

Cả hai xu hướng này có thể bắt nguồn từ sự bùng nổ của mạng xã hội RedNote (Tiểu Hồng Thư) đối với người dùng Mỹ vào năm ngoái, sau khi Mỹ thông qua đạo luật cấm TikTok.

Zou cũng nhấn mạnh vai trò của các YouTuber người Mỹ trong việc lan tỏa hình ảnh tích cực về Trung Quốc, tiêu biểu như Aleese Lightyear – một giáo viên có các video về cuộc sống tại Thành Đô.

Theo Zou, các yếu tố địa chính trị có thể đóng một vai trò nào đó, "nhưng quan trọng nhất là những tiến bộ về văn hóa và công nghệ mà Trung Quốc đạt được chắc chắn sẽ thu hút sự chú ý của người dân toàn cầu".

Thay đổi chiến lược: Từ áp đặt đến tự nguyện

Chính quyền Bắc Kinh dường như cũng đã nhận ra tiềm năng của mạng xã hội trong việc tái định hình hình ảnh quốc gia. Việc mở rộng tầm ảnh hưởng quốc tế của các nền tảng này đã được đưa vào mục tiêu chiến lược trong kế hoạch 5 năm hiện tại (kéo dài đến năm 2030).

Shaoyu Yuan, chuyên gia về quyền lực mềm tại Đại học New York, nhận định thay đổi lớn nhất là Bắc Kinh không còn chỉ dựa vào việc quản lý hình ảnh một cách chính thống.

"Hiện nay, họ đã có những sản phẩm văn hóa có khả năng hiển thị toàn cầu mà mọi người tự nguyện lựa chọn, từ các trò chơi bom tấn, các thương hiệu đồ chơi sưu tầm cho đến các nội dung về lối sống do các nhà sáng tạo nội dung dẫn dắt", ông nói.

Theo chuyên gia này, Bắc Kinh đã chuyển dịch từ cách tiếp cận xây dựng hình ảnh "từ trên xuống" sang việc bồi đắp cho các ngành công nghiệp văn hóa và kỹ năng kể chuyện. Ông cho rằng văn hóa toàn cầu ngày nay đang bị chi phối bởi mạng xã hội, "phân mảnh hơn và ít bị kiểm soát bởi một vài 'người gác cổng' phương Tây như trước. Điều này tạo ra nhiều không gian hơn cho các sản phẩm văn hóa Trung Quốc lan tỏa bằng chính giá trị tự thân của chúng".