Cơ hội lớn để Mỹ thống trị khu vực

Báo Izvestia tìm hiểu cách Mỹ đang tiến tới xích lại gần hơn với Thổ Nhĩ Kỳ - quốc gia có địa chính trị đa dạng hàng đầu này.

Sự hồi sinh của các mối quan hệ

Trong những tháng gần đây, Mỹ đã có những bước đi thận trọng nhằm cải thiện quan hệ với Thổ Nhĩ Kỳ, hướng tới đạt được mức độ hiểu biết lẫn nhau mới giữa hai nước. Chính trong bầu không khí đầy cảm hứng đó, hội nghị thượng đỉnh NATO do Thổ Nhĩ Kỳ đăng cai tổ chức năm 2026 đã diễn ra.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã tham dự và chuyến thăm của ông mang ý nghĩa biểu tượng quan trọng, vì đây là chuyến thăm đầu tiên của một người đương nhiệm tại Nhà Trắng tới Thổ Nhĩ Kỳ trong 11 năm.

Hội nghị thượng đỉnh đánh dấu một bước đột phá trong một lĩnh vực đã gây căng thẳng trong mối quan hệ giữa hai đồng minh NATO suốt 8 năm qua: Việc bán máy bay F-35, điều mà Mỹ đã cấm để đáp trả quyết định của Thổ Nhĩ Kỳ mua hệ thống phòng không S-400 từ Nga.

Thổ Nhĩ Kỳ, quốc gia tham gia chương trình máy bay này đang tìm cách thay thế các máy bay F-16 đã lỗi thời của mình không chỉ để tiếp cận các máy bay hiện đại nhất mà còn để đạt được sự cân bằng với các đối thủ khu vực là Hy Lạp và Israel.

Dù việc chuyển giao F-35 bị cấm theo luật do Quốc hội thông qua và được Tổng thống Trump ký năm 2018, nhưng Tổng thống Mỹ hiện đã tuyên bố rõ ràng rằng ông muốn dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với Thổ Nhĩ Kỳ và sẵn sàng chuyển giao F-35.

Mặc dù quyết định cuối cùng chưa được ông Trump đưa ra, nhưng những đồn đoán về vấn đề này đã khiến Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth hủy bỏ cuộc gặp với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu - người kiên quyết phản đối việc chuyển F-35 cho Thổ Nhĩ Kỳ.

Yếu tố cá nhân

Yếu tố cá nhân đóng vai trò quan trọng trong việc Mỹ xích lại gần Thổ Nhĩ Kỳ hơn và sẵn sàng nhượng bộ. Ông Trump rất kính trọng Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan và gọi ông là bạn mình.

Đối với Tổng thống Mỹ, đây là biểu hiện của sự đánh giá cao nhất, một mức độ biết ơn mà ông hiếm khi thể hiện với các nhà lãnh đạo thế giới khác.

Hai vị tổng thống có chung một thế giới quan tương đồng: Không tin tưởng vào hệ tư tưởng tự do, coi thường thủ tục, có xu hướng hành xử quyết đoán và tôn trọng việc sử dụng vũ lực.

Điều đáng chú ý là các chính trị gia Mỹ thuộc Đảng Dân chủ có thái độ tiêu cực đối với Tổng thống Erdogan,chỉ trích ông vì vi phạm nhân quyền và phong cách cai trị độc đoán. Ngược lại, ông Trump thường sẵn sàng ủng hộ bất kỳ ai bị các đối thủ trong nước chỉ trích.

Điều này đặc biệt rõ ràng vào năm 2016, khi một cuộc đảo chính quân sự bất thành xảy ra ở Thổ Nhĩ Kỳ. Ông Erdogan đổ lỗi cho phong trào của nhà văn Fethullah Gülen, người sống ở Mỹ, về việc tổ chức cuộc đảo chính.

Ứng cử viên tổng thống của đảng Dân chủ Hillary Clinton sau đó đã lên tiếng bảo vệ nhân vật này.

Sau đó, ông Erdogan bắt đầu công khai ủng hộ Trump, người đã sớm thắng cử và trở thành một trong số ít các nhà lãnh đạo phương Tây sẵn sàng đối thoại trực tiếp với Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ.

Tính toán địa chính trị

Tuy nhiên, không chỉ mối quan hệ cá nhân giữa ông Trump và ông Erdogan mới là yếu tố cải thiện quan hệ giữa các quốc gia. Có nhiều yếu tố khác thúc đẩy nỗ lực của Mỹ nhằm đưa Thổ Nhĩ Kỳ xích lại gần hơn với quỹ đạo ảnh hưởng của mình.

Điều này chủ yếu là do vai trò của Thổ Nhĩ Kỳ ở Trung Đông. Mỹ coi Thổ Nhĩ Kỳ là một lực lượng có khả năng ổn định khu vực và gây ảnh hưởng đến chính sách của các bên như Syria, Iraq và Nam Caucasus.

Nếu Mỹ đưa các nước này vào phạm vi ảnh hưởng của mình, hầu như sẽ không còn quốc gia nào ở Trung Đông có thể đủ sức chống lại ảnh hưởng của Mỹ.

Việc giải quyết vấn đề người Kurd, vốn gây ra nhiều rắc rối cho quan hệ đồng minh giữa hai nước, đã cho phép Mỹ và Thổ Nhĩ Kỳ xích lại gần nhau hơn.

Trong khi Thổ Nhĩ Kỳ đang chiến đấu chống lại chủ nghĩa ly khai của người Kurd trên lãnh thổ của mình, họ cũng đồng thời chiến đấu chống lại các nhóm người Kurd ở Syria và Iraq trong một thời gian dài.

Đồng thời, Mỹ tích cực hỗ trợ Lực lượng Bảo vệ Nhân dân người Kurd (YPG), lực lượng đang chiến đấu chống lại chế độ Bashar al-Assad ở Syria và nhóm khủng bố IS.

Với sự thay đổi chính phủ vào năm 2024, Mỹ đã chuyển trọng tâm sang hợp tác với chính quyền chuyển tiếp thay vì lực lượng người Kurd, một động thái được Thổ Nhĩ Kỳ hoan nghênh.

Một "tam giác" tương tự vẫn tồn tại giữa Mỹ, Thổ Nhĩ Kỳ và Israel. Tuy nhiên, nó thiếu đi sự căng thẳng và cay đắng vẫn còn tồn tại giữa chính phủ của ông Erdogan và người Kurd.

Mỹ muốn Thổ Nhĩ Kỳ và Israel chấm dứt những tranh chấp và hướng tới hợp tác mang tính xây dựng. Để đạt được điều này, Nhà Trắng cần thúc đẩy Thổ Nhĩ Kỳ và Israel đối thoại, xây dựng mức độ tin cậy cao nhất có thể với mỗi bên.

Mặt khác, Mỹ đang theo đuổi mục tiêu phá vỡ chính sách đối ngoại đa phương của Thổ Nhĩ Kỳ. Mặc dù là thành viên NATO, Thổ Nhĩ Kỳ không tham gia vào các cuộc đối đầu với Nga và Trung Quốc như các nước còn lại trong khối.

Thổ Nhĩ Kỳ tham gia BRICS và Tổ chức Hợp tác Thượng Hải, mua và vận chuyển khí đốt của Nga, sở hữu hệ thống tên lửa S-400, và tham gia vào sự phát triển của dự án thương mại Vành đai và Con đường của Trung Quốc.

Tuy nhiên, Mỹ không muốn sự cân bằng giữa Đông và Tây này vượt quá giới hạn và thử thách bất kỳ vấn đề nhạy cảm nào. Đối với Mỹ, việc Thổ Nhĩ Kỳ tham gia vào cuộc đối đầu với Nga và Trung Quốc sẽ là điều lý tưởng.

Mỹ cũng cần Thổ Nhĩ Kỳ trong bối cảnh quan hệ với nhiều đồng minh truyền thống khác đang nguội lạnh.

Trong nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump, quan hệ đối tác xuyên Đại Tây Dương đã bị chia rẽ với ngày càng nhiều quốc gia và lực lượng chính trị châu Âu xa lánh Mỹ, và các cuộc chiến thương mại đã khiến các quốc gia trên thế giới quay lưng lại với Mỹ.

Trong hoàn cảnh này, Nhà Trắng cần một đối tác đáng tin cậy để duy trì quan hệ với cả các thành viên NATO khác và các nước ở khu vực Nam bán cầu. Thổ Nhĩ Kỳ, nằm ở vị trí chiến lược, mang đến cơ hội như vậy.