Con thông minh giống bố hay mẹ? Di truyền học đã có câu trả lời, nhiều phụ huynh vẫn hiểu sai

Trong những buổi họp mặt gia đình, không ít bà mẹ từng rơi vào tình huống khó xử khi nghe những câu nói nửa đùa nửa thật như: "Con trai học Toán không giỏi à? Người ta bảo con trai thông minh là nhờ mẹ đấy!".

Quan niệm "trí thông minh của con trai được di truyền từ mẹ" đã được truyền tai suốt nhiều năm, đến mức nhiều người mặc nhiên coi đó là sự thật. Lý do được đưa ra nghe khá thuyết phục, đó là vì bé trai mang bộ nhiễm sắc thể XY, trong đó nhiễm sắc thể X hoàn toàn đến từ mẹ, còn nhiễm sắc thể Y từ bố lại chứa rất ít gene liên quan đến não bộ. Vì vậy, nhiều người kết luận rằng trí thông minh của con trai chủ yếu do mẹ quyết định.

Thế nhưng, các nhà di truyền học cho biết đây là một cách hiểu chưa đầy đủ.

Đúng là nhiễm sắc thể X chứa nhiều gene liên quan đến sự phát triển của não bộ hơn nhiễm sắc thể Y. Trên nhiễm sắc thể X có khoảng 1.000 gene mã hóa protein và một tỷ lệ lớn trong số đó tham gia vào hoạt động thần kinh và nhận thức.

Tuy nhiên, toàn bộ gene trên nhiễm sắc thể X chỉ chiếm khoảng 5% tổng số gene của con người. Trong khi đó, 22 cặp nhiễm sắc thể thường, tức những nhiễm sắc thể không quyết định giới tính, mới là nơi chứa phần lớn các gene liên quan đến trí tuệ. Những gene này được di truyền từ cả bố lẫn mẹ theo tỷ lệ gần như ngang nhau và được tái tổ hợp ngẫu nhiên ở mỗi đứa trẻ.

Nói cách khác, việc chỉ nhìn vào nhiễm sắc thể X rồi kết luận con trai thông minh hay không là do mẹ giống như chỉ nhìn vào một căn phòng bận rộn nhất trong cả tòa nhà rồi cho rằng mọi hoạt động đều diễn ra ở đó.

Điều này không có nghĩa nhiễm sắc thể X hoàn toàn không tạo ra khác biệt. Do bé trai chỉ có một nhiễm sắc thể X nên nếu trên đó xuất hiện những đột biến bất lợi liên quan đến phát triển trí tuệ, các biểu hiện sẽ dễ bộc lộ hơn so với bé gái, vốn có hai nhiễm sắc thể X để "bù trừ" cho nhau. Đây cũng là một trong những lý do khiến tỷ lệ một số rối loạn phát triển trí tuệ ở bé trai cao hơn bé gái.

Tuy nhiên, với những người phát triển bình thường, sự khác biệt này rất nhỏ. Một số nghiên cứu thường được trích dẫn cho thấy hệ số tương quan IQ giữa bố và con trai khoảng 0,411, còn giữa mẹ và con trai khoảng 0,443. Khoảng cách này gần như không đáng kể. Các khảo sát khác cũng cho kết quả tương tự khi mối liên hệ về trí thông minh giữa cha mẹ và con cái đều dao động quanh mức 0,4, không phụ thuộc rõ rệt vào giới tính của trẻ.

Điều đó cho thấy yếu tố di truyền có ảnh hưởng, nhưng không có chuyện bố hay mẹ là người "quyết định" trí thông minh của con.

Di truyền chỉ là một phần của câu chuyện

Trong nhiều thập kỷ qua, các nghiên cứu về trẻ sinh đôi, trẻ được nhận nuôi và phân tích gene đều chỉ ra rằng yếu tố di truyền đóng góp khoảng một nửa vào sự khác biệt về trí thông minh giữa các cá nhân.

Tuy nhiên, tỷ lệ này không cố định. Ở giai đoạn đầu đời, môi trường sống và giáo dục có tác động rất lớn đến sự phát triển nhận thức của trẻ. Khi trưởng thành, ảnh hưởng của yếu tố di truyền mới dần rõ nét hơn. Dù vậy, vẫn luôn tồn tại một phần rất lớn được quyết định bởi dinh dưỡng, giấc ngủ, giáo dục, trải nghiệm sống, sức khỏe và môi trường phát triển.

Ngay cả anh chị em ruột sinh ra trong cùng một gia đình cũng có thể có mức độ thông minh rất khác nhau, bởi mỗi người đều nhận một tổ hợp gene khác nhau từ bố mẹ. Vì vậy, thay vì hỏi con thông minh giống bố hay mẹ, câu hỏi quan trọng hơn là cha mẹ đang tạo ra môi trường như thế nào để giúp con phát huy tiềm năng của mình?

Điều trẻ thừa hưởng nhiều nhất không chỉ là gene

Các chuyên gia tâm lý cho rằng điều trẻ tiếp nhận từ cha mẹ mỗi ngày không chỉ là DNA, mà còn là cách cha mẹ sống. Cách người lớn giải quyết mâu thuẫn, thói quen đọc sách hay sử dụng điện thoại, những cuộc trò chuyện trong bữa cơm hay bầu không khí trong gia đình đều ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển nhận thức của trẻ.

Nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra một số yếu tố có thể hỗ trợ đáng kể cho sự phát triển trí tuệ của trẻ như:

- Trò chuyện với con từ sớm. Việc thường xuyên giao tiếp, đọc sách và tương tác bằng ngôn ngữ giúp trẻ mở rộng vốn từ và kích thích não bộ phát triển.

- Hạn chế cho trẻ nhỏ tiếp xúc quá nhiều với màn hình, đặc biệt trong ba năm đầu đời, khi não bộ đang hình thành các kết nối thần kinh quan trọng.

- Đảm bảo ngủ đủ giấc và duy trì vận động hằng ngày. Đây là hai yếu tố giúp củng cố trí nhớ, cải thiện khả năng tập trung và hỗ trợ não bộ phát triển khỏe mạnh.

Điểm chung của những điều này là chúng không phụ thuộc vào thu nhập hay trình độ học vấn của cha mẹ. Bất kỳ gia đình nào cũng có thể thực hiện nếu kiên trì.

Cuối cùng, nếu có ai đó tiếp tục khẳng định "con trai thông minh là nhờ mẹ", có lẽ câu hỏi đáng để đặt ngược lại là: "Vì sao cùng một cặp bố mẹ, cùng lớn lên trong một gia đình nhưng hai anh chị em vẫn có thể khác nhau rất nhiều?". Câu trả lời không nằm ở việc giống bố hay giống mẹ, mà ở sự kết hợp giữa di truyền và cả hành trình nuôi dưỡng sau đó.

Theo Aboluowang