Doanh nghiệp Nhà nước trước cuộc đại tái cơ cấu - Bài 2: Gỡ những 'cục máu đông'

Gỡ những “cục máu đông” kéo dài hơn một thập kỷ

Chia sẻ với phóng viên Tiền Phong về hành trình tái cơ cấu, ông Lê Song Lai không bắt đầu bằng những con số lợi nhuận hay các dự án mới. Điều ông nhắc tới trước tiên là những dự án phải cứu, những tài sản phải khôi phục và những nguồn lực phải giữ lại bằng được.

Một trong những nỗ lực tái cơ cấu đáng chú ý nhất của VNSTEEL thời gian qua là việc đưa dự án mỏ Quý Xa, Nhà máy Gang thép Lào Cai của Công ty TNHH Khoáng sản và Luyện kim Việt Trung (VTM) trở lại hoạt động sau thời gian dài đình trệ.

Với VNSTEEL, đây không chỉ là câu chuyện khởi động lại một nhà máy mà là nỗ lực giữ lại hơn 1.000 việc làm, bảo toàn một mắt xích quan trọng trong chuỗi sản xuất thép và tránh để hàng nghìn tỷ đồng tài sản tiếp tục nằm bất động.

Đặc biệt, Dự án mở rộng sản xuất giai đoạn 2 của Công ty CP Gang thép Thái Nguyên (TISCO 2), sau hơn 12 năm dừng thi công, VNSTEEL đang triển khai các bước cuối cùng để hoàn tất việc chấm dứt hợp đồng. Sau khi hoàn tất bước này, DN sẽ báo cáo cấp có thẩm quyền về định hướng xử lý tiếp theo, đảm bảo các yêu cầu hiệu quả, hạn chế thất thoát, lãng phí.

Nhìn lại chặng đường tái cơ cấu vừa qua, ông Lai cho biết, VNSTEEL đã đồng thời triển khai hai hướng đi. Một mặt, Tổng Công ty thoái vốn khỏi những doanh nghiệp hoạt động không còn phù hợp với chiến lược phát triển, hiệu quả thấp hoặc tỷ lệ sở hữu không chi phối. Mặt khác, VNSTEEL tập trung nguồn lực đầu tư vào các đơn vị thuộc lĩnh vực cốt lõi và có tiềm năng tăng trưởng dài hạn.

Cụ thể, VNSTEEL đã thoái vốn tại Thép Tây Đô và Thép Biên Hòa nhằm bảo toàn nguồn lực. Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp nâng tỷ lệ sở hữu lên mức chi phối tại Tôn Phương Nam sau khi đối tác nước ngoài chuyển nhượng vốn.

Đối với Thép Việt - Úc, trước khi liên doanh hết hạn vào năm 2024, VNSTEEL đã mua lại phần vốn của đối tác nước ngoài, sau đó tiếp tục cổ phần hóa và thu hút thêm nhà đầu tư chiến lược, nhằm huy động nguồn lực xã hội cho phát triển. Từ quá trình tái cơ cấu đó, dự án nhà máy luyện cán thép công suất 500.000 tấn/năm tại Hưng Yên đang được triển khai, mở ra hướng phát triển mới cho doanh nghiệp.

Nhờ những nỗ lực tái cơ cấu được thực hiện liên tục, bền bỉ cùng với sự phục hồi của thị trường thép, kết quả sản xuất, kinh doanh của VNSTEEL đã có sự cải thiện rõ nét. Năm 2024, Tổng Công ty ghi nhận lợi nhuận sau thuế hợp nhất khoảng 310 tỷ đồng, đánh dấu sự trở lại có lãi sau hai năm liên tiếp thua lỗ. Đến năm 2025, lợi nhuận sau thuế hợp nhất đạt gần 578 tỷ đồng, tăng khoảng 86% so với năm trước.

240 tỷ đồng chi phí cơ hội và bài toán tốc độ ra quyết định

Dù đã đạt nhiều kết quả tích cực trong quá trình tái cơ cấu, Chủ tịch VNSTEEL cho rằng, quá trình tái cơ cấu của DNNN hiện còn gặp không ít cản trở.

“Ở doanh nghiệp có vốn nhà nước, một quyết định đầu tư hay tái cơ cấu phải xin ý kiến rất nhiều cấp. Trong nội bộ doanh nghiệp có những việc phải xin ý kiến ban chấp hành đảng bộ, ban thường vụ đảng ủy. Sau đó, người đại diện vốn phải báo cáo lãnh đạo Tổng Công ty, Tổng Công ty lại báo cáo chủ sở hữu cấp trên. Mỗi vòng như vậy đều phải qua nhiều tầng nấc tham gia thẩm định, cho ý kiến”, ông Lai nói. Càng báo cáo lên cấp cao hơn thì khoảng cách giữa người ra quyết định cuối cùng và thực tiễn sản xuất, kinh doanh càng lớn, khiến quá trình xử lý kéo dài, trong khi doanh nghiệp tư nhân có thể phản ứng rất nhanh với thị trường.

Chủ tịch VNSTEEL dẫn chứng trường hợp một dự án đầu tư dây chuyền luyện thép tại đơn vị thành viên mà Tổng Công ty Thép Việt Nam sở hữu 65% vốn điều lệ. Dự án có tổng mức đầu tư khoảng 400 tỷ đồng, trong đó phần vốn góp của VNSTEEL khoảng 150 tỷ đồng để xây dựng dây chuyền luyện thép công suất 150.000 tấn mỗi năm.

Mục tiêu của dự án rất rõ ràng: chủ động nguồn nguyên liệu, giảm chi phí sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, từ khi đề xuất đầu tư vào tháng 8/2022 đến nay, sau gần bốn năm, dự án mới cơ bản hoàn tất các thủ tục cần thiết để chuẩn bị khởi công.

“Hiện tại, các lãnh đạo DNNN không thiếu quyết tâm đổi mới. Điều họ cần là môi trường thể chế cho phép hành động nhanh hơn, linh hoạt hơn và mạnh dạn hơn trước các cơ hội của thị trường. Nếu tháo gỡ được những điểm nghẽn đó, tôi tin DNNN hoàn toàn có thể phát huy vai trò dẫn dắt trong những lĩnh vực then chốt của nền kinh tế. Khi đó, tái cơ cấu sẽ không chỉ là xử lý những tồn tại cũ mà thực sự trở thành động lực tạo ra tăng trưởng mới”. Chủ tịch HĐQT VNSTEEL Lê Song Lai

Có thời điểm doanh nghiệp tưởng như không thể tiếp tục triển khai dự án chỉ vì không giải quyết được vấn đề mặt bằng xây dựng trạm điện. Cuối cùng, VNSTEEL phải thay đổi phương án ban đầu, chuyển sang phối hợp với ngành điện để đầu tư hạ tầng, thay vì tự thực hiện như kế hoạch. Chỉ riêng việc xử lý bài toán về điện đã mất gần hai năm.

Theo tính toán của VNSTEEL, nếu dự án hoàn thành đúng tiến độ, doanh nghiệp có thể tiết kiệm khoảng 60 tỷ đồng mỗi năm. Việc chậm gần bốn năm tương đương khoảng 240 tỷ đồng chi phí cơ hội bị mất đi, chưa kể nguồn thu ngân sách, cơ hội mở rộng sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh bị bỏ qua.

“Vấn đề không nằm ở chỗ DNNN không muốn làm hay không nhìn thấy cơ hội thị trường. Vấn đề là khi cơ hội xuất hiện, nhiều khi doanh nghiệp xử lý thủ tục chưa xong thì cơ hội đã qua”, ông Lai nhận định.

Không chỉ cần nguồn lực, mà cần người dám quyết

Theo lãnh đạo VNSTEEL, một rào cản lớn khác trong quá trình tái cơ cấu là cơ chế bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm và dám chịu trách nhiệm.

Ông Lai cho biết, nhiều tồn tại lịch sử phát sinh trong bối cảnh không phải vấn đề nào cũng có quy định pháp luật điều chỉnh hoặc hướng dẫn cụ thể từ cơ quan chức năng. DN có thể báo cáo, xin ý kiến nhiều lần nhưng không phải lúc nào cũng nhận được câu trả lời đủ rõ để làm căn cứ xử lý.

Điển hình như quá trình xử lý TISCO 2. Trong nhiều trường hợp, nếu chờ hoàn thiện đầy đủ mọi hồ sơ thì có thể không bao giờ xử lý được dự án. Nhưng nếu quyết định khi hồ sơ chưa hoàn chỉnh thì người thực hiện lại đối mặt rủi ro pháp lý.

“Chúng tôi luôn động viên anh em kiên định với những gì mà niềm tin nội tâm cho là đúng trên nguyên tắc không vụ lợi, có tư vấn chuyên môn, có báo cáo đầy đủ và lựa chọn phương án giảm thiểu thiệt hại cho Nhà nước”, ông Lai nói. Ông cho rằng, về lâu dài, cần có cơ chế rõ ràng hơn để bảo vệ những người làm đúng, làm vì lợi ích chung, nhất là trong những trường hợp thực tiễn phát sinh nhanh hơn tốc độ hoàn thiện của pháp luật.

Đánh giá về Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị, Chủ tịch VNSTEEL cho rằng, điểm quan trọng nhất là sự thay đổi trong tư duy đối với DNNN. Nếu trước đây DN đặt trọng tâm là nắm giữ, chi phối thì nay phải tiên phong, dẫn dắt và mở đường cho phát triển.

Tuy nhiên, muốn thực hiện vai trò đó, DNNN phải được trao đủ nguồn lực, quyền chủ động gồm nguồn lực, quyền quyết định phù hợp với trách nhiệm được giao và một cơ chế đủ rõ để bảo vệ những người làm đúng vì lợi ích chung.