Hãy nhìn quanh căn phòng bạn đang ngồi: Trung Quốc đã âm thầm tiến xa đến mức nào?

Làn sóng xuất khẩu mới của Trung Quốc

Trong nhiều năm, cụm từ "Made in China" gắn liền với những chiếc áo phông giá rẻ và đồ chơi bằng nhựa. Ngày nay, cụm từ này còn đại diện cho cả những chiếc SUV chạy điện.

Làn sóng xuất khẩu mới đang làm thay đổi hình ảnh hàng hóa Trung Quốc trên thị trường quốc tế. Bên cạnh hàng dệt may, đồ nội thất và đồ điện tử giá rẻ, Trung Quốc ngày càng xuất khẩu nhiều sản phẩm công nghệ cao, chất lượng cao, vốn trước đây thường gắn với Nhật Bản, châu Âu hay Mỹ.

Ô tô là ví dụ rõ nét nhất, đồng thời cũng là nguồn căng thẳng nổi bật giữa nền kinh tế lớn thứ hai thế giới với các đối tác thương mại. Trung Quốc hiện xuất khẩu nhiều ô tô hơn tổng lượng xuất khẩu của Đức và Mỹ cộng lại. Xuất khẩu máy móc phức tạp, hóa chất cao cấp và thiết bị trung tâm dữ liệu cũng tăng mạnh. Trong khi đó, xuất khẩu những mặt hàng truyền thống như giày dép, đồ chơi và đồ nội thất lại giảm hoặc chững lại.

Làn sóng này là kết quả của hơn 10 năm nỗ lực có sự hậu thuẫn của nhà nước nhằm đưa Trung Quốc lên những nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị sản xuất toàn cầu.

Hoạt động sản xuất tại Trung Quốc đang bùng nổ, được thúc đẩy bởi các khoản trợ cấp lớn của chính phủ. Những hỗ trợ này giúp duy trì nền kinh tế trong lúc các nhà hoạch định chính sách tìm cách giải quyết cuộc khủng hoảng bất động sản kéo dài, đồng thời khôi phục niềm tin chi tiêu của người tiêu dùng, những người có tài sản gắn liền với nhà ở.

Với hàng triệu người tiêu dùng trên thế giới, xu hướng này mang lại những sản phẩm hiện đại, hấp dẫn với giá phải chăng. Tuy nhiên, đối với người lao động tại các nhà máy ở Mỹ và Đức đang chật vật cạnh tranh, làn sóng hàng hóa Trung Quốc có thể đe dọa việc làm của họ.

Trí tuệ nhân tạo

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang châm ngòi cho cuộc cạnh tranh mới giữa Trung Quốc và Mỹ. Tuy nhiên, lĩnh vực này cũng cho thấy các công ty toàn cầu khó có thể xây dựng hệ thống AI mà không sử dụng linh kiện từ Trung Quốc.

Những chip AI tiên tiến nhất do các công ty Mỹ thiết kế và sản xuất tại Đài Loan. Bao quanh chúng là một hệ thống phần cứng quy mô lớn, có giá thành thấp hơn và phần lớn do Trung Quốc cung cấp, từ chip, bộ nhớ thông thường, linh kiện máy chủ đến máy biến áp, cáp và bảng điều khiển dùng trong các trung tâm dữ liệu.

"Trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi cục diện thương mại của Trung Quốc", Ruby Osman, cố vấn cấp cao về địa chính trị tại Viện Tony Blair về Thay đổi Toàn cầu, nhận định. "Khi nhìn vào các chip đã hoàn thiện và các yếu tố đầu vào vật lý xung quanh chúng, một lần nữa, Trung Quốc lại dẫn đầu".

Trong nửa đầu năm 2026, giá trị xuất khẩu chip của Trung Quốc tăng gần gấp đôi, lên 177,28 tỷ USD. Xuất khẩu máy tính và máy chủ cũng tăng 41,3%.

Hóa chất

Hãy nhìn quanh căn phòng bạn đang ngồi. Từ lớp sơn trên tường, lớp mút trong ghế sofa, túi lót thùng rác đến dầu gội trong phòng tắm, nhiều sản phẩm giá rẻ trong nhà đều được làm từ hóa chất Trung Quốc.

Trong nhiều năm, Trung Quốc chủ yếu sản xuất hóa chất cơ bản, đồng thời nhập khẩu những loại hóa chất có giá trị gia tăng cao hơn từ châu Âu, Nhật Bản và Mỹ.

Giờ đây, các doanh nghiệp Trung Quốc đang mở rộng sang những sản phẩm tinh vi hơn, cho thấy họ từng bước tiến lên những nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị. Các sản phẩm này bao gồm nhựa dẻo dai dùng làm cản ô tô, vật liệu phục vụ sản xuất pin mặt trời và sợi carbon dùng để chế tạo xe đạp đua.

Theo dữ liệu của OECD, các công ty hóa chất Trung Quốc đã nhận khoảng 75 tỷ USD tiền trợ cấp trong thập kỷ qua. Khoản hỗ trợ này đạt đỉnh vào năm 2023, ở mức khoảng 15 tỷ USD.

Theo số liệu của Trung Quốc, khoảng 5.000 công ty hóa chất mới được thành lập trong giai đoạn 2018-2023. Sự gia tăng này dẫn đến tình trạng dư thừa công suất đối với các loại hóa chất cơ bản dùng trong sản xuất giày dép, chất kết dính và nhiều mặt hàng khác. Nhiều nhà máy buộc phải ngừng hoạt động, trong khi các nhà sản xuất tìm cách đưa lượng hàng tồn kho ra thị trường nước ngoài.

Trong năm qua, các tập đoàn BASF, Dow, LyondellBasell, Sumitomo Chemical, INEOS và Mitsubishi Chemical đều cảnh báo nhà đầu tư rằng cạnh tranh ngày càng gay gắt từ Trung Quốc về giá cả và quy mô đang đe dọa lợi nhuận của họ.

Thiết bị nhà máy

Hãy hình dung một quốc gia nhập khẩu lượng lớn hàng hóa từ Trung Quốc, khiến thâm hụt thương mại trở thành vấn đề chính trị. Các nhà máy trong nước đóng cửa, công nhân mất việc làm.

Một giải pháp tưởng như đơn giản là xác định những mặt hàng Trung Quốc bán với giá quá thấp, áp thuế nhập khẩu và khôi phục ngành công nghiệp trong nước bằng cách xây dựng nhà máy mới. Đây cũng là mục tiêu mà Tổng thống Mỹ Donald Trump theo đuổi.

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ Trung Quốc đã trở thành nhà cung cấp thiết bị cho chính các nhà máy trên thế giới. Xuất khẩu robot công nghiệp của nước này tăng hơn 300% kể từ năm 2015, giành thị phần từ các nhà sản xuất Mỹ, Đức và Italy, trong bối cảnh xuất khẩu của những nước này giảm. Trung Quốc cũng đã vượt Đức để trở thành nước xuất khẩu máy công cụ lớn nhất thế giới.

Châu Âu vẫn giữ vị thế thống trị trên thị trường hàng hóa tư liệu sản xuất, nhưng thị phần đang thu hẹp. Theo ước tính của Goldman Sachs, châu Âu hiện chiếm 43% nhu cầu toàn cầu tính theo khối lượng, giảm từ mức 54% năm 2005. Trong khi đó, thị phần của Trung Quốc tăng từ 7% lên 24%.

Các sản phẩm quang học của Đức và máy móc sản xuất chip của Hà Lan vẫn khó bị sao chép. Tuy nhiên, Trung Quốc đang nhanh chóng nâng cấp năng lực sản xuất và tiến lên những phân khúc giá trị cao hơn đối với nhiều loại máy móc thông dụng nhưng thiết yếu trong vận hành nhà máy.

"Việc xây dựng nhà máy có thể cần đến máy móc của Trung Quốc, nhưng vấn đề lớn hơn là chính quy trình sản xuất có thể vẫn phụ thuộc vào các linh kiện sản xuất tại Trung Quốc", Fred Neumann, nhà kinh tế trưởng khu vực châu Á tại HSBC, nhận định.

Xe ô tô

"Chẳng ai thu hút được người khác giới, hay thậm chí là cùng giới, khi ngồi trong chiếc xe này cả". Đó là lời mở đầu trong một bài đánh giá về mẫu SUV Leapmotor 7 của Trung Quốc.

Jeremy Clarkson, chuyên gia ô tô người Anh, còn đưa ra nhận xét gay gắt hơn về mẫu BYD Seal 6, mô tả chiếc xe như "keo dán giấy dán tường Trung Quốc có thêm cần gạt nước".

Tuy nhiên, diễn biến tại thị trường châu Âu cho thấy người tiêu dùng không hoàn toàn đồng tình với những đánh giá này. Theo Hiệp hội Các nhà sản xuất ô tô châu Âu, doanh số các mẫu xe Leapmotor tại châu Âu tăng 558% trong nửa đầu năm 2026 so với cùng kỳ năm 2025, trong khi doanh số xe BYD tăng 146%.

Ô tô giá rẻ của Trung Quốc đã trở thành biểu tượng cho làn sóng xuất khẩu bùng nổ của nước này. Sự cạnh tranh từ các nhà sản xuất Trung Quốc cũng thúc đẩy Mỹ và châu Âu dựng lên các rào cản thương mại nhằm bảo vệ ngành công nghiệp ô tô trong nước.

Lợi thế về giá của xe Trung Quốc một phần đến từ quy mô sản xuất lớn, trong bối cảnh nhiều nhà máy sản xuất vượt quá nhu cầu của thị trường nội địa và phải tìm kiếm khách hàng ở nước ngoài.

Kể từ năm 2015, giá trị xuất khẩu ô tô của Trung Quốc tăng tới 1.871%. Tốc độ tăng trưởng đặc biệt nhanh từ năm 2020, khi các nhà sản xuất phải đẩy mạnh tìm kiếm người mua tại thị trường nước ngoài.

Tương tự phản ứng trước làn sóng ô tô Nhật Bản trong thập niên 1980, châu Âu và Mỹ đã dựng lên các rào cản thương mại đối với xe Trung Quốc.

Thiết bị gia dụng thông minh

Trung Quốc có ít bãi cỏ tự nhiên, nhưng lại có rất nhiều máy cắt cỏ tự động. Do thị trường nội địa gần như không đáng kể, các nhà sản xuất Trung Quốc phải hướng ra nước ngoài và đang nhanh chóng lấn át các đối thủ quốc tế.

Vốn từ lâu là trung tâm sản xuất hàng điện tử giá rẻ, Trung Quốc hiện chứng kiến làn sóng doanh nghiệp đổ vào phân khúc thiết bị gia dụng thông minh cao cấp.

Những doanh nghiệp này đang tận dụng AI, dữ liệu lớn và công nghệ định vị vệ tinh được phát triển trong quá trình khai thác sự bùng nổ của ngành công nghiệp ô tô, lĩnh vực hiện đã bão hòa. Chẳng hạn, máy cắt cỏ robot sử dụng công nghệ định vị vệ tinh có độ chính xác cao tương tự hệ thống hỗ trợ lái xe trên ô tô điện, cho phép lập bản đồ bãi cỏ và hoạt động trong phạm vi được thiết lập.

Các nhà sản xuất Trung Quốc đang mở rộng thị trường nhanh chóng, gây sức ép lớn lên những đối thủ phương Tây.

iRobot, công ty có trụ sở tại bang Massachusetts, Mỹ, nổi tiếng với dòng máy hút bụi robot Roomba, đã nộp đơn xin phá sản vào tháng 12 năm ngoái sau khi mất thị phần vào tay các đối thủ Trung Quốc, trong đó có Picea. Đây là nhà sản xuất thiết bị gia dụng có trụ sở tại Thâm Quyến, từng là nhà cung cấp của iRobot và hiện đã trở thành chủ sở hữu công ty này.

Thị trường châu Âu đặc biệt hấp dẫn đối với các nhà sản xuất máy cắt cỏ robot. Đây là thị trường tiêu thụ loại thiết bị này lớn nhất thế giới, đồng thời là nơi các doanh nghiệp Trung Quốc đã chiếm được thị phần đáng kể.

Tháng 11 năm ngoái, Ủy ban châu Âu mở cuộc điều tra chống bán phá giá sau khi một nhà sản xuất trong khu vực khiếu nại rằng các đối thủ Trung Quốc đang bán sản phẩm với mức giá thấp hơn khoảng 40%.

Mỹ là một trong những thị trường chịu tác động rõ rệt từ sự cạnh tranh của Trung Quốc trong lĩnh vực máy cắt cỏ sử dụng động cơ. Giá trị xuất khẩu của Mỹ giảm mạnh, từ 1 tỷ USD năm 2023 xuống còn khoảng 746 triệu USD năm ngoái. Ngược lại, xuất khẩu của Trung Quốc tăng hơn gấp đôi trong cùng giai đoạn, từ 1,3 tỷ USD lên 2,8 tỷ USD.