Luyện kim Việt Trung: Hành trình sóng gió quanh mỏ sắt lớn nhất nhì Việt Nam

Số phận chìm nổi

Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03) - Bộ Công an vừa khởi tố, bổ sung vụ án hình sự, khởi tố bị can, áp dụng biện pháp ngăn chặn, khám xét đối với 24 người khi điều tra mở rộng vụ án xảy ra tại Công ty TNHH Khoáng sản và Luyện kim Việt Trung.

Thông tin liên quan Luyện kim Việt Trung (VTM) thu hút sự chú ý trong dư luận bởi đây là doanh nghiệp từng được kỳ vọng trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi khai thác quặng sắt - luyện gang thép, nhưng sau gần hai thập kỷ, VTM lại thành một trong những “điểm đen” của ngành công nghiệp nặng Việt Nam.

VTM được thành lập năm 2006 theo mô hình liên doanh Việt Nam - Trung Quốc, với vốn điều lệ hơn 101 triệu USD. Tổng Công ty Thép Việt Nam (VNSTEEL) nắm khoảng 46,8% vốn, Công ty Khoáng sản Lào Cai nắm 8,1%, phía Trung Quốc là Công ty Gang thép Côn Minh (KISC) nắm 45%.

Đây là doanh nghiệp gắn với Nhà máy Gang thép Lào Cai và mỏ sắt Quý Xa - mỏ quặng có trữ lượng khoảng 120 triệu tấn. Có giai đoạn, dự án này được xem là biểu tượng cho sự phát triển ngành luyện kim phía Bắc khi sở hữu lợi thế “sát mỏ”, chủ động nguồn nguyên liệu và nằm gần thị trường tiêu thụ lớn. Tuy nhiên, thực tế vận hành theo hướng ngược lại kỳ vọng.

Thị trường thép biến động mạnh, chi phí năng lượng tăng cao, hiệu quả vận hành thấp cùng những bất cập trong mô hình liên doanh khiến dự án càng sa lầy. Đây là một trong 12 đại dự án thua lỗ, chậm tiến độ của ngành công thương, có thời điểm lỗ luỹ kế lên đến khoảng 1.100 tỷ đồng, phải dừng sản xuất kéo dài.

Không chỉ khó khăn tài chính, VTM còn vướng nhiều vấn đề pháp lý liên quan hoạt động khai thác tại mỏ Quý Xa. Trong hệ sinh thái của VNSTEEL, vấn đề của VTM trở thành khó xử lý. Theo đánh giá về kết quả kinh doanh của VNSTEEL, năm 2025 VTM nằm trong nhóm doanh nghiệp hiệu quả thấp nhất hệ thống khi ROE (tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu) âm tới 54% và ROA (tỷ suất sinh lời trên tài sản) âm 5%.

Các khoản công nợ liên quan VTM cũng buộc VNSTEEL phải trích lập dự phòng lớn. Có khoản phải thu giá trị gốc hơn 12 tỷ đồng đã phải dự phòng toàn bộ.

Nhiều biến động trong quá trình tái cơ cấu

Tín hiệu tích cực đối với VTM khi sau gần 3 năm “đắp chiếu” nhà máy gang thép tại Lào Cai đã vận hành trở lại từ cuối tháng 4/2025. Đặc biệt, quá trình tái cơ cấu của VTM vừa qua xuất hiện cổ đông mới.

Theo đó, phía đối tác Trung Quốc đã rút hoàn toàn vốn khỏi liên doanh VTM. Đơn vị thay thế vị trí này là Công ty Cổ phần (CTCP) Khai thác và Chế biến Kim loại Thủ đô - doanh nghiệp thành lập cuối năm 2025 với ngành nghề chính là khai thác quặng sắt và vốn điều lệ ban đầu 1.200 tỷ đồng.

Điều đáng chú ý là cơ cấu cổ đông sáng lập của doanh nghiệp này xuất hiện hàng loạt cái tên liên quan hệ sinh thái của Tập đoàn Hòa Phát.

Cụ thể, Công ty CP Gang thép Hòa Phát nắm 40% vốn; ông Trần Đình Long - Chủ tịch HĐQT Hòa Phát sở hữu 10%; ông Nguyễn Ngọc Quang cũng tham gia góp vốn. Tổng cộng, nhóm cổ đông liên quan Hòa Phát nắm khoảng 55% vốn tại Công ty CP Khai thác và Chế biến Kim loại Thủ đô.

Ở chiều ngược lại, VNSTEEL thừa nhận việc xử lý những tồn tại tại VTM là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, mang tính sống còn với tổng công ty trong thời gian qua.

Doanh nghiệp này cho biết đã liên tục làm việc với cơ quan quản lý, đối tác liên doanh và các bên liên quan để tháo gỡ khó khăn cho dự án... Đáng chú ý, VNSTEEL cho biết, trong trường hợp các bên liên doanh không thống nhất được phương án tái cơ cấu VTM, tổng công ty sẽ đề xuất phương án thoái toàn bộ phần vốn tại doanh nghiệp này lên cấp có thẩm quyền.

Theo Bộ Công an, đây là vụ án thuộc diện Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực theo dõi, chỉ đạo.

Trong số này có nhiều lãnh đạo, cựu lãnh đạo của VTM và VNSTEEL như ông Nguyễn Văn Sưa - nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng thành viên VNSTEEL; ông Trần Trọng Mừng - nguyên Tổng Giám đốc VNSTEEL; ông Nguyễn Mạnh Quân - nguyên Tổng Giám đốc VTM; ông Bùi Huy Sơn - nguyên Tổng Giám đốc VTM cùng nhiều cá nhân liên quan khác.

Các tội danh bị điều tra gồm vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước gây thất thoát, lãng phí; thiếu trách nhiệm gây thiệt hại đến tài sản nhà nước; lợi dụng chức vụ quyền hạn trong khi thi hành công vụ và nhận hối lộ…