Quốc gia xa xôi "đổi đời" nhờ 1 thứ của Trung Quốc

Theo The New York Times (NYT-Mỹ), vài năm trước, nha sĩ Ismet Booley ở Cape Town gặp một sự cố nghiêm trọng. Bệnh nhân đến khám đúng lịch hẹn thì phòng khám mất điện.

Mất điện đồng nghĩa với việc không thể chụp X-quang, không trám răng, không chữa tủy. “Tôi không thể làm việc được”, bác sĩ Booley nói.

Những người Nam Phi như ông đã tìm cách ứng phó với tình trạng thiếu điện kéo dài nhiều năm ở các nước đang phát triển. Nhờ giá tấm pin mặt trời và pin lưu trữ do Trung Quốc sản xuất giảm nhanh, họ bắt đầu khai thác năng lượng từ ánh nắng.

Đây không còn là những bộ đèn năng lượng mặt trời nhỏ từng thắp sáng bóng đèn hay chiếc tivi ở vùng nông thôn. Hiện nay, hệ thống điện mặt trời và pin lưu trữ được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực – từ nhà máy sản xuất ô tô, xưởng rượu vang, đến mỏ vàng và trung tâm thương mại. Chúng đang làm thay đổi đời sống sinh hoạt, hoạt động thương mại và sản xuất công nghiệp tại nền kinh tế lớn nhất châu Phi.

Sự chuyển dịch diễn ra với tốc độ rất nhanh. Điện mặt trời từ mức gần như bằng không năm 2019 đã tăng lên khoảng 10% tổng công suất phát điện của Nam Phi.

Người dân không còn hoàn toàn phụ thuộc vào các nhà máy nhiệt điện than khổng lồ – mô hình đã chi phối ngành điện thế giới hơn một thế kỷ. Điều này buộc các công ty điện lực vốn đang khó khăn phải tính toán lại khi doanh thu sụt giảm.

Trong thập kỷ qua, Mỹ đẩy mạnh xuất khẩu nhiên liệu hóa thạch, còn Trung Quốc tập trung vào năng lượng tái tạo. Hiện các công ty Trung Quốc sản xuất phần lớn tấm pin mặt trời, xe điện và pin trên toàn cầu. Nguồn cung dồi dào khiến họ hạ giá mạnh và tích cực tìm thị trường.

Thuế quan phần nào kìm hãm sự phát triển điện mặt trời tại Mỹ và châu Âu, nhưng ở châu Phi, một thị trường rộng lớn đã mở ra, nơi khoảng 600 triệu người chưa có điện lưới ổn định. Theo phân tích dữ liệu xuất khẩu của Trung Quốc do công ty theo dõi năng lượng Ember (Anh) thực hiện, nhập khẩu sản phẩm điện mặt trời từ Trung Quốc vào châu Phi tăng 50% trong 10 tháng đầu năm 2025.

Nam Phi là điểm đến lớn nhất của hàng điện mặt trời Trung Quốc, nhưng không phải duy nhất. Sierra Leone nhập khẩu hơn một nửa tổng công suất điện mặt trời hiện có; Chad nhập khẩu gần một nửa con số đó.

Trung Quốc hưởng lợi lớn, không chỉ nhờ thị trường mới mà còn từ ảnh hưởng địa chính trị. Doanh nghiệp Trung Quốc không chỉ bán sản phẩm. Tập đoàn điện lực nhà nước PowerChina còn xây dựng các nhà máy điện mặt trời quy mô lớn tại Nam Phi và nhiều nền kinh tế đang phát triển khác.

Hiện Trung Quốc cũng tham gia đấu thầu dự án xây dựng 14.000 km đường dây truyền tải cho Eskom – công ty điện lực nhà nước Nam Phi. Đây là hạ tầng cần thiết để phân phối nguồn điện mặt trời ngày càng tăng trên toàn quốc.

“Rõ ràng chúng ta không thể tự gánh nổi chi phí này”, bà Samantha Graham-Mare, Thứ trưởng Bộ Điện lực và Năng lượng Nam Phi, nói về khoản đầu tư khổng lồ để mở rộng lưới điện.

Vậy ai có thể đảm đương? Trung Quốc

Các doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc đang cạnh tranh với nhiều công ty quốc tế để giành dự án mở rộng lưới điện trị giá 25 tỷ USD tại Nam Phi, với kỳ vọng xây dựng và vận hành hệ thống này để thu lợi. Họ cũng nắm các hợp đồng “xây dựng – vận hành” tương tự ở Brazil và Philippines.

Tuy nhiên, sự bùng nổ điện mặt trời chỉ giải quyết phần nào những vấn đề kinh tế – xã hội cấp bách, như tạo việc làm cho hàng triệu thanh niên. Dù lao động địa phương tham gia khâu lắp đặt, phần lớn tấm pin và pin lưu trữ vẫn sản xuất tại Trung Quốc.

“Cái giá của sự đánh đổi này là rất lớn”, Maviles Ngundou, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu An ninh ở Pretoria, nhận định. “Việc làm chuyển ra nước ngoài. Nam Phi chủ yếu tiêu thụ công nghệ xanh mà không thu được lợi ích công nghiệp tương xứng.”

Việc doanh nghiệp nước ngoài vận hành lưới điện cũng làm dấy lên lo ngại về an ninh quốc gia. Bà Graham-Mare cho rằng các công ty nước ngoài có thể vận hành đường dây trong thời gian chưa xác định, dù toàn bộ lưới điện vẫn thuộc sở hữu và kiểm soát của nhà nước. (Ở một số nước khác, Tập đoàn Lưới điện Quốc gia Trung Quốc nắm cổ phần trong lưới điện địa phương).

Khi được hỏi về vấn đề an ninh, bà nhấn mạnh: “Hệ thống lưới điện của chúng tôi rất, rất an toàn.”

Thích ứng càng sớm càng tốt.

Việc nhiều doanh nghiệp và hộ gia đình nhanh chóng lắp đặt điện mặt trời và pin lưu trữ riêng đã gây áp lực lớn lên Eskom – vốn đã gặp nhiều khó khăn.

Mỗi kilowatt giờ điện tự sản xuất là một phần doanh thu Eskom mất đi. Các nhà máy nhiệt điện than – nguồn cung chính của Nam Phi – đã cũ kỹ và xuống cấp.

Dù tình trạng mất điện gần đây giảm bớt, Eskom vẫn phải thực hiện cắt điện luân phiên theo vùng, gây thiệt hại kinh tế và làm gia tăng bất mãn. Thời điểm nghiêm trọng nhất, đầu năm 2024, ngay cả Thứ trưởng Graham-Mare cũng lắp hệ thống điện mặt trời tại nhà. Bà cho biết hóa đơn tiền điện giảm hai phần ba.

Nếu xu hướng này lan rộng, Nam Phi có thể rơi vào “vòng xoáy tử thần” của Eskom: người khá giả giảm tiền điện nhờ điện mặt trời, doanh thu Eskom giảm; Eskom tăng giá điện; và càng nhiều người tiếp tục lắp đặt hệ thống riêng.

Tình trạng trộm điện kéo dài cùng quản lý yếu kém nhiều năm càng khiến Eskom thêm khó khăn.

Chỉ trong 5 năm, Nam Phi bổ sung hơn 7 triệu kilowatt điện mặt trời, chiếm khoảng 1/10 tổng công suất lắp đặt 55 triệu kilowatt của cả nước, phần lớn thuộc khu vực tư nhân.

Không thể cạnh tranh với làn sóng này, Eskom chọn cách tham gia.

Công ty bỏ bớt thủ tục cấp phép rườm rà cho hệ thống tư nhân, cho phép người dân bán điện lên lưới và điều chỉnh cơ cấu giá: ngoài tiền điện, người dùng trả thêm phí kết nối cố định. Thực chất là trả tiền cho việc duy trì kết nối lưới điện – điều phổ biến ở nhiều nước nhưng mới tại Nam Phi.

Eskom cũng lên kế hoạch xây dựng trang trại điện mặt trời tại địa điểm các nhà máy than đã đóng cửa, hướng tới chuyển đổi sang năng lượng sạch vào năm 2040. “Đây là xu thế toàn cầu”, ông Nontokozo Hadbe, phụ trách phát triển bền vững của Eskom, nói.

Tuy vậy, nhiều vấn đề kinh tế cốt lõi của Nam Phi vẫn chưa được giải quyết, thậm chí trầm trọng hơn.

Các chuyên gia cho rằng nước này thiếu chính sách bắt buộc sản xuất trong nước; nhưng nếu áp dụng, chi phí sẽ tăng. Trong khi đó, giá tấm pin sản xuất tại Trung Quốc thấp hơn nhiều so với các khu vực khác.

Việc chuyển nhanh sang thiết bị Trung Quốc giúp giảm chi phí, nhưng người nghèo nhất vẫn không đủ khả năng tự lắp đặt. Họ thiếu tiền mua thiết bị và khó tiếp cận vốn vay.

Tại Langa – khu thu nhập thấp lớn ở Cape Town – công ty giao hàng bằng xe đạp Cloud Delivery của Colin Mkosi là số ít có điện mặt trời. Anh sử dụng một tấm pin do tổ chức từ thiện tài trợ để thắp sáng vài bóng đèn và máy tính, nhưng chưa đủ sạc đầy xe đạp điện.

Những chiếc xe đạp điện này cũng sản xuất tại Trung Quốc, nhưng điện vẫn lấy từ lưới điện thiếu ổn định. “Điện rất đắt. Không có điện, chúng tôi không thể hoạt động”, ông nói.

Trường hợp của ông phản ánh vấn đề rộng hơn: Nam Phi ngày càng nhập khẩu sản phẩm công nghệ giá trị cao từ Trung Quốc, trong khi xuất khẩu chủ yếu nguyên liệu thô giá trị thấp. Từ khi Trung Quốc thay Mỹ trở thành đối tác thương mại lớn nhất năm 2008, thâm hụt thương mại tăng từ khoảng 1 tỷ USD năm 2000 lên hơn 9 tỷ USD năm 2023.

Quan hệ thương mại với Trung Quốc và Mỹ ngày càng khác biệt.

Tổng thống Donald Trump áp thuế 30% với hàng Nam Phi và loại nước này khỏi hội nghị thượng đỉnh G20. Ông cũng bác bỏ kế hoạch của chính quyền cựu Tổng thống Joe Biden nhằm hỗ trợ Nam Phi đóng cửa các nhà máy than cũ gây ô nhiễm.

“Khi quan hệ với Mỹ căng thẳng hơn, Bắc Kinh thể hiện mình là đối tác đáng tin cậy và thấu hiểu”, ông Ngundou nói.

Ánh nắng và rượu vang

Vùng trồng nho lịch sử Stellenbosch cách xa những biến động thương mại và địa chính trị, nơi nắng chan hòa như giống nho Chardonnay.

Tháng 12, tại nhà máy rượu Lanzerac, công nhân lắp đặt tấm pin giữa các hàng nho. Chẳng bao lâu nữa, hệ thống sẽ cung cấp toàn bộ điện cho khách sạn 54 phòng và hoạt động sản xuất.

Pin lưu trữ cấp điện ban đêm. Chỉ khoảng hai, ba tháng mùa đông, nhà máy mới cần mua thêm điện từ lưới.

Ban đầu, Lanzerac tìm đến điện mặt trời để ứng phó mất điện. Thời điểm tồi tệ nhất, khách sạn phải đóng ít nhất ba phòng vì tiếng máy phát diesel làm phiền khách trả hơn 800 USD mỗi đêm.

Ngay cả khi mất điện giảm, họ vẫn tiếp tục đầu tư, thậm chí nhổ bỏ một số diện tích nho để lắp đặt. Theo quản lý Tian Latgan, chi phí điện của nhà máy sẽ gần như bằng không sau khoảng 5 năm. “Lợi ích lớn hơn bất lợi, điều đó chắc chắn”, ông nói.

Lanzerac không phải trường hợp cá biệt.

Aces Africa – đơn vị lắp đặt – đã triển khai dự án tương tự cho nhiều trung tâm thương mại và bệnh viện; dự án lớn tiếp theo là nhà máy sản xuất máy biến áp.

“Trung Quốc đã kéo giá tấm pin xuống gần chạm đáy”, ông Charles Goss, chủ tịch công ty, nhận xét.

Giá thấp cũng giúp bác sĩ Booley mở rộng kinh doanh.

Hệ thống tại phòng khám hoàn vốn trong chưa đầy bốn năm. Ông lắp thêm hệ thống lớn hơn ở nhà, hóa đơn điện còn một phần năm trước đây. Sau đó, ông gây quỹ lắp pin mặt trời cho một trường học từ thiện mà ông hỗ trợ.

Một buổi tối gần đây, khi hoàng hôn buông xuống, đèn trong nhà sáng nhờ pin, bể bơi được sưởi bằng năng lượng mặt trời. Cả gia đình quây quần bên bàn ăn cùng các cháu. Ông hy vọng hệ thống gia đình sẽ hoàn vốn vào tháng Sáu năm sau.

Điều đó khiến ông yên tâm. Ông dự định nghỉ hưu, và điện mặt trời đã xóa đi một nỗi lo: “không còn sợ thiếu tiền trả hóa đơn điện khi sống bằng lương hưu.”