Rác thải điện tử - 'Mỏ khoảng sản' tiềm năng chưa được khai thác

Một trong những nguồn tài nguyên vật liệu lớn cho quá trình chuyển đổi xanh và số hóa đang nằm ngay trong các ngôi nhà, văn phòng và những thiết bị điện tử bị bỏ quên.

Chẳng hạn tại Hà Lan, nghiên cứu Dutch Urban Mine chỉ ra rằng các thiết bị điện trong hộ gia đình và doanh nghiệp nước này chứa hơn 7 tỷ kg nguyên liệu thô có giá trị. Trong đó, khoảng 10% (764 triệu kg) là nguyên liệu thô quan trọng, cần thiết cho các công nghệ năng lượng sạch và công nghệ số.

“Mỏ khoáng” trong các thiết bị cũ

Nhiều nguyên tố hiếm hiện diện trong các thiết bị điện tử quen thuộc. Chẳng hạn, đồng dùng cho dây điện và động cơ, silicon là thành phần quan trọng của tấm pin mặt trời và vi mạch, hay neodymium sử dụng trong nam châm của tuabin gió.

Việc thu hồi các vật liệu này khi thiết bị hết vòng đời được xem là chìa khóa để thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và giảm phụ thuộc vào chuỗi cung ứng bên ngoài.

Báo cáo do tổ chức thu gom và tái chế rác thải điện tử Stichting OPEN thực hiện, được xem là bức tranh tổng thể đầu tiên về tiềm năng khai thác “mỏ khoảng sản đô thị” của Hà Lan, tức thu hồi vật liệu giá trị từ rác thải .

Năm 2025, Hà Lan thải bỏ hơn 400 triệu kg thiết bị điện. Nếu được tái chế hiệu quả, lượng vật liệu này có thể dùng để sản xuất hàng nghìn máy tính xách tay, tấm pin mặt trời hoặc xe điện mới.

Ông Jan Vlak, giám đốc Stichting OPEN, cho biết một hộ gia đình Hà Lan trung bình chứa khoảng 688 kg nguyên liệu thô trong các thiết bị điện tử.

“Tiềm năng là rất lớn. Tuy nhiên nhiều vật liệu vẫn khó thu hồi. Đây là thời điểm cần đầu tư mạnh vào các công nghệ tái chế chất lượng cao” , ông nói.

Châu Âu đang bỏ lỡ nguồn tài nguyên lớn

Phân tích của Hà Lan dựa trên dữ liệu từ báo cáo châu Âu “2050 Critical Raw Materials Outlook for Waste Electrical and Electronic Equipment” (Triển vọng nguồn nguyên liệu thô quan trọng từ rác thải điện, điện tử đến năm 2050) do liên minh FutuRaM thực hiện.

Theo nghiên cứu, rác thải thiết bị điện và điện tử (WEEE) tại Liên minh châu Âu (EU), Anh, Na Uy, Thụy Sĩ và Iceland chứa khoảng 1 triệu tấn nguyên liệu thô quan trọng.

Khối lượng này tương đương một hàng container kéo dài từ Zurich (Thụy Sĩ) đến Paris (Pháp).

Tuy nhiên hiện nay chỉ khoảng 40% số vật liệu được thu hồi. Báo cáo cho biết chỉ một nửa lượng rác điện tử được xử lý đúng quy trình, khiến phần lớn tài nguyên bị thất thoát.

Một phần nhỏ bị mất trong quá trình tái chế, trong khi khoảng một nửa không được thu hồi do quản lý rác thải chưa hiệu quả.

Theo dự báo của FutuRaM, lượng rác thải điện tử sẽ tiếp tục tăng mạnh đến năm 2050, đồng nghĩa ngày càng nhiều nguyên liệu quan trọng nằm trong các bãi rác.

Các chuyên gia cho rằng việc thu hồi các vật liệu này có ý nghĩa chiến lược đối với châu Âu.

Theo báo cáo của Ủy ban châu Âu năm 2023, khu vực này hiện tụt hậu trong cả khai thác và sản xuất nguyên liệu thô quan trọng. Trong hầu hết các chuỗi cung ứng toàn cầu, tỷ trọng của các nước châu Âu vẫn rất nhỏ.

Trong khi đó, Trung Quốc đang giữ vai trò chi phối nguồn cung toàn cầu đối với nhiều loại vật liệu chiến lược.

Tăng tái chế để đảm bảo nguồn cung

Đạo luật Nguyên liệu thô Quan trọng của EU, được thông qua năm 2024, đặt mục tiêu đến 2030 các vật liệu tái chế phải chiếm 25% tổng nhu cầu nguyên liệu của khối.

Tuy vậy, báo cáo của Tòa Kiểm toán châu Âu (ECA) cảnh báo tiến độ đạt mục tiêu này còn chậm.

Theo ECA, 7 trong số 26 loại vật liệu quan trọng chỉ có tỷ lệ tái chế từ 1 - 5%, còn 10 loại gần như chưa được thu hồi. Các doanh nghiệp tái chế cũng phải đối mặt với chi phí cao, khối lượng vật liệu thấp và nhiều rào cản pháp lý.

Báo cáo của Stichting OPEN cho rằng trong bối cảnh lượng rác thải điện tử dự báo tăng mạnh đến năm 2050, thách thức đặt ra là liệu các chính phủ và doanh nghiệp châu Âu có thể thu hồi "khoáng sản điện tử" đủ nhanh hay không.

Nếu không đầu tư mạnh vào công nghệ và hạ tầng tái chế, một phần lớn nguồn tài nguyên chiến lược này có thể tiếp tục bị mất trong dòng rác thải.