Rủi ro pháp lý và tài chính với EVN trước nguy cơ bị nhà đầu tư năng lượng tái tạo khởi kiện quốc tế

Mới đây, Hiệp hội doanh nghiệp nước ngoài như BritCham, EuroCham, JCCI, KOCHAM, ThaiCham… đã có văn bản gửi Văn phòng Chính phủ và Bộ Công Thương, bày tỏ quan ngại về tiến độ triển khai các dự án năng lượng, đặc biệt là những vướng mắc liên quan đến cơ chế thanh toán trong lĩnh vực năng lượng tái tạo.

“Điểm nghẽn” FIT làm mờ kỳ vọng từ Quy hoạch Điện VIII

Theo BritCham, Quy hoạch Điện VIII (điều chỉnh) đã nhận được sự đón nhận tích cực từ cộng đồng đầu tư quốc tế, được xem là nền tảng quan trọng cho tăng trưởng kinh tế, bảo đảm an ninh năng lượng và thúc đẩy chuyển dịch xanh.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa quy hoạch này, Việt Nam buộc phải dựa vào nguồn vốn tư nhân quy mô lớn, trong đó có dòng vốn quốc tế. Và chính tại đây, những vướng mắc tồn đọng đang trở thành lực cản đáng kể.

Cụ thể, khoảng 12 GW điện gió và điện mặt trời đã được hưởng cơ chế giá FIT đang phát sinh tranh chấp liên quan đến việc chưa có văn bản chấp thuận kết quả nghiệm thu (chấp thuận nghiệm thu - CCA) tại thời điểm công nhận vận hành thương mại (COD). Hệ quả là nhiều dự án bị chậm thanh toán hoặc chỉ được thanh toán một phần theo hợp đồng mua bán điện (PPA) đã ký với Tập đoàn Điện lực Việt Nam từ năm 2023.

Dòng tiền bị gián đoạn không chỉ tạo áp lực vận hành, mà còn đẩy doanh nghiệp vào trạng thái rủi ro tài chính kéo dài.

Theo phân tích của BritCham, các tranh chấp hiện nay không dừng ở cấp độ từng dự án, mà có thể lan sang ba trụ cột quan trọng.

Thứ nhất, về tài chính – kế toán, việc sụt giảm doanh thu hợp đồng buộc doanh nghiệp phải điều chỉnh ghi nhận doanh thu, đánh giá lại tài sản và thực hiện các nghĩa vụ công bố thông tin. Với doanh nghiệp niêm yết, điều này đồng nghĩa lợi nhuận suy giảm, áp lực lên giá cổ phiếu, xếp hạng tín nhiệm và cả các cam kết nợ vay.

Thứ hai, về rủi ro tín dụng, các vi phạm nghĩa vụ thanh toán theo PPA nếu kéo dài hoặc lặp lại có thể bị các tổ chức tài chính xem là dấu hiệu suy yếu năng lực tín dụng. Hệ quả là nguy cơ bị hạ bậc tín nhiệm, chi phí vốn tăng và điều kiện vay bị siết chặt.

Thứ ba, về pháp lý, trong trường hợp nghĩa vụ thanh toán không được thực hiện đầy đủ, các nhà đầu tư hoàn toàn có thể lựa chọn con đường tranh chấp, bao gồm khởi kiện tại Việt Nam hoặc các cơ quan tài phán quốc tế.

Đáng chú ý, cộng đồng nhà đầu tư quốc tế - nhiều trong số đó đang trực tiếp rót vốn vào các dự án bị ảnh hưởng đang theo dõi sát diễn biến. Theo BritCham, nếu tình trạng kéo dài, các báo cáo tài chính cuối năm có thể ghi nhận những khoản thua lỗ lớn liên quan đến hàng tỷ USD đầu tư, kéo theo nguy cơ vi phạm các nghĩa vụ tài chính.

Áp lực giải quyết và khoảng trống chính sách

Những cảnh báo này một lần nữa gợi lại nguy cơ tranh chấp quốc tế nếu các vướng mắc không sớm được xử lý theo Nghị quyết 233/NQ-CP về tháo gỡ khó khăn cho các dự án năng lượng tái tạo.

Tại Công điện 118/CĐ-TTg, Thủ tướng đã yêu cầu Bộ Công Thương và Tập đoàn Điện lực Việt Nam khẩn trương rà soát, đề xuất phương án xử lý đối với các vướng mắc liên quan đến giá FIT. Tuy nhiên, thực tế triển khai cho thấy khoảng cách đáng kể giữa chính sách và kỳ vọng thị trường.

Giải pháp tạm thời của Tập đoàn Điện lực Việt Nam là chuyển nhiều dự án sang mức thanh toán thấp hơn (giá FIT thấp hơn hoặc giá trần chuyển tiếp), thậm chí chỉ trả chi phí vận hành (O&M) với các dự án chưa hoàn tất nghiệm thu. Cách làm này đã vấp phải phản ứng mạnh từ phía nhà đầu tư.

Lý do, theo các doanh nghiệp, tại thời điểm được công nhận COD, quy định pháp luật chưa yêu cầu văn bản chấp thuận nghiệm thu là điều kiện bắt buộc. Việc hồi tố điều kiện này, theo họ, không chỉ gây thiệt hại tài chính mà còn làm xói mòn tính ổn định của chính sách.

Đáng chú ý, từ đầu năm 2025, EVN đã áp dụng đơn giá tạm tính đối với các dự án vướng mắc. Một số nhà đầu tư cho rằng động thái này “chưa phù hợp với tinh thần Nghị quyết 233”, đồng thời cảnh báo sẽ yêu cầu thanh toán cả phần lãi phát sinh đối với khoản tiền bị chậm trả.

Câu hỏi đặt ra là: nguồn lực nào sẽ được sử dụng để xử lý các chi phí phát sinh này, và việc áp dụng cơ chế tạm thời của EVN khi chưa có kết luận cuối cùng của cơ quan quản lý có đảm bảo đúng quy định pháp luật?

Ở góc độ rộng hơn, câu chuyện không chỉ là tranh chấp giữa bên mua – bán điện, mà là phép thử đối với tính nhất quán và khả năng thực thi chính sách của Việt Nam trong lĩnh vực năng lượng.

Trong bối cảnh cạnh tranh thu hút vốn cho chuyển dịch xanh ngày càng gay gắt, việc xử lý dứt điểm các “điểm nghẽn” như cơ chế FIT không chỉ giúp giải phóng dòng tiền cho doanh nghiệp, mà còn là yếu tố then chốt để củng cố niềm tin của nhà đầu tư - điều kiện tiên quyết để Quy hoạch Điện VIII điều chỉnh đi từ kỳ vọng đến hiện thực.