Trung Quốc xây siêu đập thủy điện lớn nhất thế giới, công suất 300 tỷ kWh điện/năm, chuyên gia quan ngại cho 2 nước láng giềng, kêu gọi một cường quốc châu Á khác vào cuộc

Bài viết thể hiện quan điểm của 2 chuyên gia, gồm Stephen R. Nagy (Giáo sư tại Đại học Cơ đốc giáo Quốc tế, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Macdonald-Laurier và nghiên cứu viên thỉnh giảng tại Viện Quan hệ Quốc tế Nhật Bản) và Jagannath Panda (người đứng đầu Trung tâm Stockholm về các vấn đề Nam Á và Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tại Viện Chính sách An ninh và Phát triển ở Thụy Điển), đăng trên tờ New York Times.

Một trận động đất mạnh ở vùng núi cao Nepal được cho là đã cuốn trôi mọi thứ đi xa hơn 100 km về phía hạ lưu, gây hư hại cơ sở hạ tầng và cho thấy một sự xáo trộn địa chất cục bộ có thể nhanh chóng trở thành một tình trạng khẩn cấp khu vực như thế nào.

Trong bối cảnh đó, việc Trung Quốc xây dựng dự án thủy điện Medog (Motuo) khổng lồ trên sông Yarlung Tsangpo ở Tây Tạng thu hút sự chú ý của quốc tế. Đối với Nhật Bản, quốc gia đang ngày càng mở rộng đầu tư cơ sở hạ tầng và quan hệ đối tác chiến lược với Ấn Độ vào khu vực Đông Bắc, dự án Medog đặt ra một thách thức ngày càng lớn về địa chính trị, môi trường và kinh tế.

Dự án có chi phí ước tính khoảng 168 tỷ USD và công suất 300 tỷ kWh điện/năm, gấp hơn 3 lần công suất đập Tam Hiệp. Đây sẽ trở thành dự án thủy điện lớn nhất thế giới khi hoàn thành. Nằm gần khối núi Namcha Barwa thuộc vùng kiến tạo Đông Himalaya, Medog nằm trong một khu vực địa chất phức tạp với nhiều đứt gãy hoạt động, sườn dốc, sông băng, sạt lở đất và dòng chảy mạnh.

Sông Yarlung Tsangpo chảy vào bang Arunachal Pradesh (Ấn Độ) thì có tên là sông Siang, sau đó hợp lưu với hệ thống sông Brahmaputra và cuối cùng chảy vào Bangladesh. Dự án thủy điện mà Bắc Kinh đang xây dựng do đó có thể gây ra những hậu quả xuyên biên giới đối với Ấn Độ, Bangladesh và lợi ích chiến lược mà Nhật Bản đang tăng cường mở rộng ở Nam Á.

Mối quan ngại chính không chỉ đơn thuần là liệu các kỹ sư Trung Quốc có thể xây dựng một con đập có kỹ thuật tiên tiến hay không, mà còn là liệu hệ thống núi, sông băng, hồ chứa và sông ngòi xung quanh có thể chịu được nhiều thảm họa liên tiếp hay không. Trận động đất Nyingchi năm 2017 được cho là đã gây ra hơn 1.800 vụ sạt lở đất và tạo ra các hồ chứa tạm thời, cho thấy sự dễ bị tổn thương của khu vực trước các hiểm họa địa chất dây chuyền.

Một trận động đất gần Medog có thể làm mất ổn định sườn dốc, tắc nghẽn dòng chảy sông hoặc làm dịch chuyển một lượng lớn nước. Thảm họa Vajont năm 1963 ở Ý đã chứng minh rằng lũ lụt thảm khốc có thể xảy ra ngay cả khi cấu trúc đập không bị sụp đổ hoàn toàn. Những khả năng này khiến việc đánh giá địa chấn độc lập và giám sát môi trường minh bạch trở nên không thể thiếu.

Biến đổi khí hậu làm trầm trọng thêm những rủi ro này. Các sông băng ở dãy Himalaya đang tan chảy, các hồ băng đang mở rộng và sự thay đổi mô hình lượng mưa khiến thủy văn vùng núi trở nên bất định. Sự kết hợp giữa nhiệt độ ấm lên, sườn dốc không ổn định, hoạt động địa chấn và việc xây dựng các nhà máy thủy điện quy mô lớn tạo ra những rủi ro mà các tính toán kỹ thuật thông thường có thể không nắm bắt đầy đủ.

Mặc dù không có bằng chứng nào cho thấy Medog chắc chắn sẽ thất bại, nhưng những hậu quả tiềm tàng của một sự cố cực đoan đòi hỏi phải có kế hoạch phòng ngừa ở cấp khu vực.

Đối với Ấn Độ, những tác động trước mắt liên quan đến Arunachal Pradesh và Assam, nơi sông Brahmaputra duy trì nông nghiệp, giao thông, đa dạng sinh học và sinh kế của hàng triệu người. Những thay đổi đột ngột về lưu lượng nước sông có thể đe dọa các khu dân cư, cầu cống, đường sá, hệ thống thủy lợi và cơ sở hạ tầng thủy điện.

Những thay đổi trong sự luân chuyển trầm tích cũng có thể ảnh hưởng đến các kênh sông, năng suất nông nghiệp và hệ sinh thái thủy sinh, bao gồm cả môi trường sống hỗ trợ loài cá heo sông Hằng đang có nguy cơ tuyệt chủng. Bangladesh còn đối mặt với những bất trắc khác liên quan đến lũ lụt, lượng trầm tích, xói mòn bờ sông và an ninh nguồn nước ngọt. Hậu quả sẽ phụ thuộc vào hoạt động của hồ chứa, điều kiện theo mùa và động lực thủy văn ở hạ lưu, chứ không phải bất kỳ kịch bản thảm họa nào đã được định trước.

Tầm quan trọng của dự án Medog không chỉ dừng lại ở việc đảm bảo an ninh nguồn nước. Nó có thể thách thức nền tảng của chiến lược kết nối cơ sở hạ tầng của Ấn Độ tại các bang phía đông bắc, nơi Nhật Bản đã trở thành một đối tác phát triển quan trọng. Thông qua Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA), Tokyo đã hỗ trợ kết nối đường bộ, phát triển bền vững và hiện đại hóa cơ sở hạ tầng trên toàn khu vực. Việc cải thiện đường sá và các sáng kiến kết nối khác thể hiện cam kết của Nhật Bản trong việc hội nhập vùng đông bắc Ấn Độ với nền kinh tế rộng lớn hơn của đất nước. Những khoản đầu tư này cũng bổ sung cho Chính sách Hành động hướng Đông của Ấn Độ và tầm nhìn chung về một khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và cởi mở.

Arunachal Pradesh chiếm một vị trí đặc biệt nhạy cảm trong khu vực địa lý chiến lược này. Mặc dù những vấn đề chính trị hạn chế sự tham gia trực tiếp của Nhật Bản vào việc xây dựng cơ sở hạ tầng tại đây, nhưng việc cải thiện kết nối ở các bang lân cận phía đông bắc sẽ củng cố mạng lưới rộng lớn hơn liên kết Arunachal Pradesh với Assam, phần còn lại của Ấn Độ và Đông Nam Á.

Giá trị của những khoản đầu tư này không chỉ phụ thuộc vào đường sá và cầu cống mà còn phụ thuộc vào sự ổn định môi trường của lưu vực sông Brahmaputra. Một trận lũ lụt cực đoan, sự thay đổi dòng chảy trầm tích hoặc sự gián đoạn thủy văn kéo dài có thể gây thiệt hại cho các hành lang giao thông, làm tăng chi phí bảo trì, gián đoạn thương mại và làm suy giảm niềm tin của nhà đầu tư.

Liệu mạng lưới cơ sở hạ tầng đang phát triển của châu Á có thể duy trì tính bền vững khi các quyết định đơn phương đe dọa nền tảng sinh thái của sự kết nối khu vực? Nhật Bản và Ấn Độ đã tiếp cận phát triển vùng Đông Bắc thông qua hội nhập kinh tế, hỗ trợ phát triển và hợp tác chiến lược. Dự án Medog bổ sung thêm một khía cạnh khác: khả năng phục hồi trước những bất ổn về môi trường và địa chính trị ở thượng nguồn. Các khoản đầu tư của Tokyo không thể tách rời khỏi những diễn biến trên khắp lưu vực Himalaya chỉ đơn giản vì bản thân các dự án nằm ở Ấn Độ.

Nhật Bản có chuyên môn trong lĩnh vực kỹ thuật chống động đất, chuẩn bị ứng phó thảm họa, quản lý sông ngòi và công nghệ cảnh báo sớm. Những năng lực này nên trở thành trọng tâm trong giai đoạn hợp tác tiếp theo giữa Ấn Độ và Nhật Bản.

Hai nước có thể thiết lập một sáng kiến về khả năng phục hồi cơ sở hạ tầng vùng Himalaya, tích hợp giám sát vệ tinh, đánh giá địa chấn, giám sát hồ băng, mô hình thủy văn và thiết kế thích ứng với khí hậu. Nguồn tài chính và chuyên môn kỹ thuật của Nhật Bản có thể hỗ trợ xây dựng các cây cầu kiên cố hơn, các hành lang giao thông kiên cường, hệ thống sơ tán và cảnh báo lũ lụt theo thời gian thực trên toàn lưu vực sông Brahmaputra. Sự hợp tác này sẽ biến công tác chuẩn bị ứng phó thảm họa trở thành một trụ cột thiết thực trong Quan hệ Đối tác Chiến lược Đặc biệt và Toàn cầu giữa Ấn Độ và Nhật Bản.

Bangladesh cũng nên tham gia vào nỗ lực này. Nhật Bản từ lâu đã có những lợi ích phát triển tại đây, bao gồm cơ sở hạ tầng giao thông, kết nối công nghiệp và sáng kiến phát triển Matarbari. Sự bất ổn về thủy văn trong hệ thống sông Brahmaputra-Jamuna có thể đe dọa các hoạt động kinh tế do Nhật Bản hỗ trợ ở hạ lưu. Một khuôn khổ hợp tác ba bên giữa Ấn Độ, Nhật Bản và Bangladesh tập trung vào công tác chuẩn bị ứng phó thảm họa, khả năng phục hồi cơ sở hạ tầng và hợp tác khoa học có thể đưa ra một giải pháp mang tính xây dựng mà không biến các vấn đề môi trường thành xung đột địa chính trị trực tiếp.

Dự án Medog sẽ buộc Nhật Bản và Ấn Độ phải xem xét lại mối quan hệ giữa kết nối chiến lược và an ninh sinh thái. Trung Quốc có quyền theo đuổi phát triển, nhưng các dự án có tiềm năng gây ra hậu quả xuyên biên giới cần sự minh bạch, tham vấn và các biện pháp bảo vệ đáng tin cậy. Bắc Kinh nên chia sẻ thông tin thủy văn và vận hành có liên quan và cho phép kiểm tra khoa học có ý nghĩa.

Trong khi đó, Ấn Độ và Nhật Bản cần nhận ra rằng việc đảm bảo kết nối khu vực Đông Bắc đòi hỏi phải bảo vệ các hệ thống sông ngòi, vốn là nền tảng cho sự thịnh vượng của khu vực. Thảm họa lớn tiếp theo ở dãy Himalaya có thể bắt nguồn từ bên ngoài biên giới Ấn Độ, nhưng hậu quả của nó có thể ảnh hưởng đến cơ sở hạ tầng mà Tokyo và New Delhi đang cùng nhau xây dựng.

Sự lựa chọn không phải là giữa sự phát triển của Trung Quốc và an ninh của các nước láng giềng, mà là giữa việc cùng nhau quản lý các rủi ro chung và đối mặt với chúng một cách riêng lẻ. Medog mang đến cơ hội thiết lập những thói quen hợp tác thiết thực trước khi một cuộc khủng hoảng xảy ra trong khu vực. Việc giám sát chung, trao đổi dữ liệu kịp thời và lập kế hoạch ứng phó khẩn cấp phối hợp sẽ bảo vệ cộng đồng và củng cố niềm tin vào sự phát triển cơ sở hạ tầng.

Nhật Bản có thể giúp cung cấp nguồn tài chính và chuyên môn kỹ thuật cho nỗ lực này cùng với Ấn Độ, Bangladesh và Trung Quốc. Thành công không chỉ nên được đánh giá bằng lợi thế địa chính trị hay quy mô kỹ thuật, mà còn bằng việc liệu các gia đình ở hạ lưu có thể tin tưởng rằng sự an toàn và sinh kế của họ vẫn là trọng tâm trong các quyết định ở thượng lưu hay không.

Tham khảo: Japan Times