Vì sao Hà Nội cấm trồng loài cây được công nhận di sản, cổ thụ hơn 350 tuổi là "chứng nhân lịch sử" xứ Trầm Hương?

Trong danh mục 18 loài cây cấm trồng được Hà Nội ban hành tháng 10/2026, mã tiền đứng ở vị trí thứ 8. Quy định có hiệu lực từ ngày 22/10/2026, áp dụng trong hoạt động quản lý cây xanh trên địa bàn thành phố.

Vì sao Hà Nội cấm trồng cây mã tiền?

Lý do được ghi trong Phụ lục 03 của Quyết định 143/2026/QĐ-UBND là "hạt có chứa chất độc".

Cây mã tiền, còn gọi là củ chi, có tên khoa học Strychnos nux-vomica. Đây là cây gỗ có lá xanh bóng, quả gần tròn, khi chín chuyển vàng cam. Bên trong quả là những hạt dẹt có lông mịn màu xám bạc, trông gần giống chiếc khuy áo. Chính bộ phận dễ gây nhầm lẫn này lại là nguyên liệu từng được sử dụng trong các bài thuốc cổ truyền.

Loài cây mang tên vùng đất anh hùng

Theo Cổng thông tin báo chí TP.HCM, tên Củ Chi bắt nguồn từ cây mã tiền, vốn mọc nhiều tại vùng đất này và được dân gian gọi là củ chi. Báo Sài Gòn Giải Phóng cũng giải thích tương tự từ năm 2005. Tên gọi đã trở thành địa danh hành chính từ năm 1956, trước khi gắn với một vùng đất được nhiều người biết đến qua hệ thống địa đạo.

Người ta thường nhắc Củ Chi với danh xưng "đất thép thành đồng", với bò tơ và khoai mì. Ít người liên hệ tên đất với một loài cây rừng có hạt từng được thu mua làm nguyên liệu. Đối với các gia đình sống gần cây, giá trị thu hái luôn đi kèm việc không để trẻ nhỏ ăn nhầm quả.

Báo Sài Gòn Giải Phóng năm 2005 nhắc lại một số liệu lịch sử: Trong những năm 1920, Việt Nam xuất khẩu hơn 1.000 tấn hạt mã tiền mỗi năm để làm nguyên liệu chiết xuất. Theo VietnamNet, địa phương từng trồng thử khoảng 50 cây củ chi tại rừng di tích Bến Đình để khôi phục loài cây gắn với tên đất. Bài báo năm 2020 ghi nhận sau khoảng 10 năm, những cây trồng thử phát triển chậm, thân có đường kính khoảng 15cm.

Ở vùng đất Củ Chi của TP.HCM, câu chuyện về loài cây này từng gắn với một nguồn thu nhập nhỏ của người dân. Trong phóng sự đăng trên VietnamNet năm 2020, bà Nguyễn Thị Bông, khi đó 75 tuổi, kể về bụi củ chi lâu năm trong khuôn viên gia đình. Vào mùa quả chín, bà thu gom hạt rụng, cất vào bao để bán cho người thu mua dược liệu.

Bà Bông chia sẻ: "Một mùa, tôi có thể lượm được khoảng 10kg bán 100.000đ/kg, cũng có chút đồng ra đồng vào". Tính theo mức giá khi ấy, bà có thể thu gần 1 triệu đồng mỗi mùa. Người mua đến từ khu phố thuốc Hải Thượng Lãn Ông ở TP.HCM và cả Hà Nội.

"Linh mộc" hơn 350 tuổi - chứng nhân lịch sử xứ Trầm Hương

Một dấu tích khác của mã tiền nằm ở Am Chúa, trên núi Đại An, thuộc địa bàn xã Diên Điền, Khánh Hòa. Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam cho biết, cây cổ thụ trong khuôn viên di tích có tuổi đời hơn 350 năm, cao khoảng 20m, chu vi gốc 3,7m. Năm 2016, Hội giới thiệu cây trong nhóm cổ thụ Khánh Hòa được công nhận là Cây Di sản Việt Nam.

Giá trị của cây không chỉ nằm ở tuổi thọ. Theo cổng thông tin du lịch Khánh Hòa, trong những năm kháng chiến, cây mã tiền trước Am Chúa từng được sử dụng làm nơi treo cờ, tập hợp và cổ vũ người dân. Phía sau di tích vẫn lưu lại dấu vết lô cốt cùng giao thông hào bằng đá. Cây cổ thụ vì thế gắn với lịch sử cộng đồng, bên cạnh vai trò tạo bóng mát trong khuôn viên nơi thờ tự.

Am Chúa là di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia từ năm 1999, gắn với tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Thiên Y A Na. Vào đầu tháng ba âm lịch, du khách về đây dự lễ tế, dâng hương, hát văn và múa bóng. Theo Báo Khánh Hòa, lễ hội năm 2025 có hơn 12.000 lượt khách và gần 3.400 người từ hơn 100 đoàn đăng ký thực hành nghi thức.

Hạt mã tiền trong Dược điển Việt Nam

Trong y học cổ truyền, hạt mã tiền lấy từ quả chín rồi làm khô được gọi là mã tiền tử. Theo tài liệu của Khoa Dược, Đại học Tôn Đức Thắng, Dược điển Việt Nam VI có chuyên luận đối với dược liệu này và phân biệt mã tiền sống với mã tiền đã chế biến. Những cách bào chế được ghi nhận gồm sao cát, tẩm dầu vừng rồi sao hoặc tẩm nước đậu đen rồi sao.

Mã tiền chế được sử dụng trong một số bài thuốc y học cổ truyền nhằm xử lý các chứng đau nhức do phong thấp và một số vấn đề vận động. Điều đó không đồng nghĩa hạt sống có thể sắc uống để chữa đau khớp, gout hay bệnh dạ dày. Bác sĩ Nguyễn Tiến Đạt, Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai cho biết: "Y học hiện đại ngày nay không còn dùng strychnin làm thuốc chữa bệnh do độc tính nguy hiểm và tác dụng chữa bệnh rất hạn chế".

Trong hạt có hai chất nổi bật là strychnin và brucin. Strychnin tác động lên hệ thần kinh, khiến cơ co cứng và xuất hiện những cơn co giật dữ dội; ngộ độc nặng có thể làm ngừng thở. Việc chế biến làm giảm một phần các chất độc nhưng không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ. Vì thế, dược điển đặt ra yêu cầu nhận dạng, định lượng và kiểm soát chất lượng, thay vì mặc nhiên coi nguyên liệu đã qua sao tẩm là an toàn.

Cây mã tiền đã trồng có phải chặt bỏ ngay?

Cây mã tiền được hạn chế trồng mới tại Hà Nội để bảo đảm an toàn, trong khi cá thể cổ thụ ở Khánh Hòa được lưu giữ vì giá trị lịch sử. Hai cách ứng xử không mâu thuẫn vì áp dụng cho những địa bàn và mục đích khác nhau. Bảo tồn một cây di sản vẫn cần việc quản lý quả, hạt và cảnh báo cho người đến tham quan.

Theo khoản 1 Điều 7, việc trồng các loài thuộc danh mục cấm là hành vi bị cấm. Khoản 4 Điều 26 cũng quy định tổ chức, hộ gia đình và cá nhân quản lý, sử dụng đất không được trồng các loài thuộc danh mục này.

Tuy nhiên, văn bản không yêu cầu mọi cây hiện hữu phải chặt bỏ đồng loạt từ ngày 22/10. Theo điểm c khoản 3 Điều 10, đối với những cây đã trồng tại đô thị và khu dân cư nông thôn thuộc danh mục cấm hoặc không phù hợp với vị trí, cảnh quan, cơ quan và đơn vị được phân công quản lý phải lập kế hoạch từng bước loại bỏ, trồng thay thế.