Vì sao mua đồ ở chợ hay được cho thêm?

Có lẽ ai cũng từng trải qua cảm giác này: mua 1kg cam được người bán bỏ thêm một quả, mua mớ rau được tặng thêm vài cọng hành, mua cá thì được cho thêm nắm thì là, mua thịt có thêm chút mỡ hay cục xương để nấu nước dùng. Đôi khi món quà chỉ đáng vài nghìn đồng, nhưng đủ khiến người mua thấy vui và có cảm giác mình "hời" hơn một chút.

Thói quen "cho thêm" ở chợ đã tồn tại từ rất lâu, đến mức nhiều người mặc định rằng đi chợ mà không được người bán bỏ thêm chút gì đó thì... thấy thiếu thiếu. Nhưng vì sao lại có nét văn hóa thú vị này?

"Cho thêm" không phải khuyến mãi mà là cách giữ khách từ nhiều đời

Khác với siêu thị hay cửa hàng tiện lợi - nơi giá cả được niêm yết cố định và mọi chương trình ưu đãi đều có quy định rõ ràng, hoạt động mua bán ở chợ truyền thống dựa rất nhiều vào sự quen biết và niềm tin giữa người bán với người mua.

Ngày trước, khi việc kinh doanh chủ yếu dựa vào khách quen trong khu phố hoặc làng xóm, người bán hiểu rằng muốn khách quay lại thì không chỉ cần hàng ngon mà còn phải tạo thiện cảm. Thế là sau khi cân đủ số lượng, họ thường bỏ thêm một ít như một lời cảm ơn. Dần dần, hành động ấy trở thành một "quy tắc ngầm" trong văn hóa chợ Việt.

Nhiều tiểu thương còn quan niệm rằng "lộc phải đi thì mới về". Cho khách thêm một chút cũng giống như chia sẻ may mắn, hy vọng việc buôn bán trong ngày sẽ thuận lợi hơn.

Một chút nhưng mang lại cảm giác rất khác

Điều thú vị là giá trị của món được cho thêm thường không lớn. Có khi chỉ là vài cọng rau thơm, một quả ớt, ít hành lá hay vài lát gừng.

Thế nhưng về mặt tâm lý, người mua lại cảm thấy mình được quan tâm. Cảm giác "được tặng" khiến trải nghiệm mua sắm trở nên gần gũi và vui vẻ hơn nhiều so với việc chỉ nhận đúng số lượng đã trả tiền. Trong tâm lý học tiêu dùng, đây cũng là một dạng hiệu ứng quà tặng (gift effect): khi nhận được một món nhỏ ngoài mong đợi, con người thường có xu hướng đánh giá tích cực hơn về người tặng cũng như toàn bộ trải nghiệm giao dịch.

Chính vì vậy, nhiều người dù biết phần "cho thêm" không đáng bao nhiêu vẫn thích quay lại đúng quầy quen.

Không phải ai cũng được cho thêm như nhau

Nếu để ý, bạn sẽ thấy những người được "ưu ái" nhất thường là khách quen. Những câu nói như "Lần sau lại ủng hộ cô nhé", "Mai ghé nữa nha" thường đi kèm với việc người bán bỏ thêm một chút hàng. Đó vừa là lời cảm ơn, vừa là cách duy trì mối quan hệ với khách.

Với khách mới, việc được cho thêm hay không còn tùy vào từng tiểu thương, thời điểm trong ngày hoặc giá cả mặt hàng. Những hôm buôn bán thuận lợi, nhiều người bán sẵn sàng hào phóng hơn. Ngược lại, khi giá nguyên liệu tăng cao hoặc hàng khan hiếm, phần "cho thêm" cũng có thể ít đi.

Không chỉ Việt Nam mới có

Thói quen tặng thêm khi mua hàng thực ra xuất hiện ở nhiều nước châu Á. Tại Trung Quốc, nhiều khu chợ truyền thống cũng có văn hóa tặng thêm chút rau thơm hoặc trái cây cho khách quen. Ở Hàn Quốc có khái niệm "덤" (deom), chỉ phần hàng được người bán cho thêm ngoài số lượng đã mua như một cách thể hiện sự hào phóng và giữ chân khách hàng. Tại Nhật Bản, một số khu chợ địa phương cũng duy trì thói quen tặng thêm cho khách quen, dù không phổ biến bằng Việt Nam hay Hàn Quốc.

Điểm chung là những món quà nhỏ ấy đều giúp việc mua bán không chỉ dừng ở trao đổi hàng hóa, mà còn tạo nên mối quan hệ giữa con người với con người. Giữa thời đại mua sắm online, nét văn hóa này vẫn khiến nhiều người thích đi chợ.

Ngày nay, người tiêu dùng có thể đặt mọi thứ chỉ bằng vài cú chạm điện thoại. Tuy nhiên, chợ truyền thống vẫn giữ được sức hút riêng nhờ những điều rất đời thường: vài câu hỏi thăm, một lời mặc cả, hay cảm giác vui vẻ khi người bán vừa cười vừa nói: "Thôi cô cho thêm một ít."

Có thể phần được tặng chỉ đáng vài nghìn đồng, nhưng đó là thứ khó tìm thấy trong những giao dịch hoàn toàn tự động. Và có lẽ chính những điều nhỏ bé ấy đã khiến nhiều người, dù có siêu thị hay ứng dụng giao hàng ngay cạnh nhà, vẫn thích xách giỏ ra chợ mỗi sáng. Đôi khi, thứ họ mang về không chỉ là thực phẩm, mà còn là cảm giác thân quen của một nét văn hóa đã gắn bó với người Việt từ bao đời.