Vị Trạng Nguyên cuối cùng trong lịch sử khoa cử Việt Nam

Trong gần 1.000 năm tồn tại của chế độ khoa cử phong kiến Việt Nam, hàng trăm người đã ghi tên mình vào bảng vàng, trong đó có những nhân tài được triều đình trọng dụng và lưu danh sử sách. Thế nhưng, có một danh hiệu đặc biệt mà sau năm 1736 không còn ai được trao tặng: Trạng nguyên.

Người cuối cùng đạt được học vị cao nhất trong hệ thống khoa cử Nho học này là Trịnh Huệ, còn được biết đến với tên gọi Trịnh Tuệ. Không chỉ nổi tiếng bởi tài năng và kiến thức uyên bác, cuộc đời ông còn trải qua nhiều biến cố, từ những lời dị nghị quanh chuyện thi cử đến lần bị bắt giam vì nghi liên quan đến phe chống đối trong phủ chúa.

Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Trịnh Huệ sinh năm 1704, quê gốc ở Thanh Hóa. Sau đó, gia đình ông chuyển đến vùng Bất Quần, nay thuộc khu vực Quảng Thịnh, Thanh Hóa, để sinh sống. Ông còn có tên là Trịnh Tuệ, hiệu Tĩnh Tâm Cư sĩ. Theo ghi chép, ông đổi tên từ Huệ thành Tuệ do trùng tên với Đặng Thị Huệ, vợ của chúa Trịnh Sâm.

Trịnh Huệ vốn thuộc dòng dõi nhà chúa Trịnh, được ghi nhận là cháu đời thứ tư của chúa Trịnh Tùng. Tuy có xuất thân quyền quý, gia đình ông lại không khá giả. Trịnh Huệ sớm bộc lộ tư chất thông minh, ham học và dành nhiều thời gian dùi mài kinh sử. Năm 1723, ông thi đỗ Hương cống, sau đó được mời vào làm việc tại phủ Tôn Nhân, giữ chức Phó hình phiên.

Bước ngoặt lớn nhất trong cuộc đời Trịnh Huệ đến vào khoa thi Bính Thìn, niên hiệu Vĩnh Hựu thứ 2 (1736), dưới triều vua Lê Ý Tông. Tại kỳ thi Hội, ông đỗ đầu, sau đó tiếp tục tham gia thi Đình và giành ngôi vị Trạng nguyên. Đây cũng là khoa thi cuối cùng trong lịch sử khoa bảng phong kiến Việt Nam có người đạt danh hiệu này.

Để hiểu vì sao Trịnh Huệ được gọi là vị Trạng nguyên cuối cùng, cần nhìn lại lịch sử hình thành của nền khoa cử nước ta. Năm 1075, dưới triều vua Lý Nhân Tông, khoa thi Nho học đầu tiên được tổ chức, người đỗ đầu là Lê Văn Thịnh. Tuy nhiên, phải đến năm 1247, dưới triều Trần, danh hiệu Tam khôi gồm Trạng nguyên, Bảng nhãn và Thám hoa mới chính thức được đặt ra. Nguyễn Hiền là người đầu tiên đạt danh hiệu Trạng nguyên trong hệ thống này.

Trải qua nhiều triều đại, danh hiệu Trạng nguyên trở thành biểu tượng cho đỉnh cao học vấn trong xã hội phong kiến. Theo thống kê của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trong 63 kỳ thi Đình, có 45 người từng đạt danh hiệu Trạng nguyên. Đến khoa thi năm 1736, Trịnh Huệ là người cuối cùng được ghi danh ở vị trí này.

Sau đó, dù triều Lê Trung Hưng vẫn tiếp tục tổ chức gần 20 kỳ thi Đình, không có ai đỗ Trạng nguyên. Dưới triều Nguyễn, các kỳ thi Đình tiếp tục được tổ chức, từ năm 1822 đến kỳ thi cuối cùng năm 1919, nhưng cũng không có người nào được trao danh hiệu này. Như vậy, Trịnh Huệ trở thành vị Trạng nguyên cuối cùng trong lịch sử khoa cử phong kiến Việt Nam.

Tuy nhiên, con đường đi đến đỉnh cao khoa bảng của Trịnh Huệ không hoàn toàn bằng phẳng. Việc ông đỗ đạt trong một kỳ thi có nhiều mối liên hệ với phủ chúa đã khiến dư luận đương thời nảy sinh những lời dị nghị.

Theo đó, tại kỳ thi Hội năm 1736, người giữ vai trò chủ khảo là Trịnh Diễm, một người thuộc dòng họ Trịnh. Đến kỳ thi Đình, thay vì tổ chức tại sân rồng để vua Lê trực tiếp ra đề vấn thi như thông lệ, các thí sinh lại được đưa vào phủ chúa để chúa Trịnh Giang hỏi thi. Sự thay đổi này được cho là có liên quan đến Hoàng Công Phụ, viên quan được chúa Trịnh Giang tin cậy và có quan hệ thân thiết với Trịnh Huệ. Bởi vậy, việc ông đỗ đầu đã làm dấy lên nghi ngờ rằng người trong dòng họ nhà chúa được ưu ái trong thi cử.

Trước những lời bàn tán, Trịnh Huệ được đã bày tỏ sự không hài lòng, cho rằng nếu thành tích của mình chỉ được lý giải bằng sự thiên vị của phủ chúa thì tài năng và văn chương của người đi thi sẽ không còn được coi trọng. Ông tuyên bố sẵn sàng trả lời những câu hỏi khó về kinh sử, y học, lý số để chứng minh kiến thức của bản thân.

Trong số những người tìm đến thử tài ông, có một phụ nữ đưa ra câu hỏi về chiếc đũa: "Đây là vật không có chân nhưng lúc thì gãy, lúc thì mất, vậy nó chạy đi đâu và nằm trong kinh điển nào?". Trịnh Huệ đã trả lời bằng cách liên hệ đến núi Chiếc Đũa ở Thanh Hóa, còn gọi là Chính Trợ Sơn. Ngọn núi có hình dáng đặc biệt, được các danh nhân và vua chúa xưa đề thơ vịnh. Câu trả lời ứng đối này được lưu truyền như một minh chứng cho kiến thức rộng và khả năng liên hệ thực tế của vị Trạng nguyên. Dù vậy, đây vẫn là câu chuyện mang tính giai thoại, không nên xem như một sự kiện thi cử được xác minh độc lập.

Sau khi đỗ Trạng nguyên, con đường quan lộ của Trịnh Huệ thăng tiến nhanh chóng. Ông từng giữ chức Đông các đại học sĩ, Thượng thư Bộ Hình và sau đó là Tham tụng, một chức vụ có vị trí đứng đầu trong bộ máy chính quyền Lê - Trịnh thời bấy giờ. Tuy nhiên, sự nghiệp của ông lại gặp biến cố khi tình hình chính trị trong phủ chúa thay đổi.

Năm 1740, dưới thời chúa Trịnh Doanh, Trịnh Huệ bị nghi ngờ có liên quan đến Hoàng Công Phụ và phe chống đối trong triều đình. Ông bị bắt giam để điều tra. Đến năm 1741, sau khi xem xét, chúa Trịnh Doanh xác định ông bị oan và cho thả. Sau đó, Trịnh Huệ được giao chức Tế tửu Quốc Tử Giám, đứng đầu cơ quan giáo dục cao nhất của triều đình.

Sau khi rời quan trường, Trịnh Huệ trở về quê nhà Bất Quần, dưới chân núi Voi, mở lớp dạy học cho người dân trong vùng. Ông đã bỏ tiền thuê người dựng một căn nhà nhỏ làm nơi giảng dạy. Lớp học của ông không phân biệt giàu nghèo, tuổi tác hay giới tính; bất cứ ai có mong muốn học tập đều có thể đến và được ông dạy miễn phí.

Nhiều học trò của Trịnh Huệ sau này đỗ đạt và trở thành những người có vị trí trong xã hội. Sau khi ông qua đời, học trò cùng con cháu đã dựng nơi thờ phụng để tưởng nhớ người thầy. Đặc biệt, khi làm Đốc học ở Thanh Hóa, nhà bác học Lê Quý Đôn từng đến thăm đền thờ Trịnh Huệ. Thấy nơi thờ tự xuống cấp, ông đã quyên góp tiền sửa chữa và cho khắc biển đề ba chữ "Trạng nguyên từ".

Tổng hợp (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Giáo dục & Thời đại)