Hà Nội: Xử lý nghiêm hành vi san lấp, lấn chiếm ao hồ

Tuy nhiên, danh mục chỉ phát huy hiệu quả khi từng mặt nước được xác định rõ ranh giới, gắn với trách nhiệm quản lý cụ thể và cơ chế kiểm tra, xử lý nghiêm vi phạm.

Rõ danh mục, bảo vệ ranh giới mặt nước

Theo Tờ trình số 895/TTr-SNNMT của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đề xuất UBND thành phố xem xét danh mục 3.134 hồ, ao, đầm không được san lấp. Danh mục được rà soát trên cơ sở báo cáo của các xã, phường. Việc rà soát không đơn thuần là cập nhật số lượng. Đằng sau mỗi hồ, ao, đầm là chức năng thoát nước, điều hòa dòng chảy, hỗ trợ phòng, chống ngập úng, cải thiện môi trường và gắn kết đời sống cộng đồng. Một mặt nước bị san lấp có thể đem lại lợi ích trước mắt cho một dự án, nhưng hệ quả về thoát nước, môi trường và chất lượng sống sẽ ảnh hưởng cả khu vực.

Thành phố Hà Nội đang trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, quỹ đất ngày càng chịu sức ép, bảo vệ mặt nước càng không thể dựa vào những cam kết chung chung, số liệu thống kê trên giấy. Khi ranh giới chưa rõ, thông tin chưa đầy đủ, trách nhiệm quản lý chưa cụ thể, nguy cơ lấn chiếm, san lấp trái phép ao, hồ, đầm tại các xã, thị trấn hoặc sử dụng sai mục đích vẫn có thể phát sinh. Vì vậy, lập danh mục phải là bước đầu của quản lý thực chất, không phải thủ tục hành chính để hoàn thành hồ sơ.

Nghị định số 53/2024/NĐ-CP quy định việc rà soát, xác định danh mục hồ, ao, đầm không được san lấp theo quy mô và chức năng của mặt nước; trong đó có các hồ, ao trong khu đô thị, khu dân cư tập trung từ 0,5ha, các khu vực khác từ 1ha, cùng những mặt nước nhỏ hơn nhưng trực tiếp liên quan đến bảo vệ nguồn nước, phòng, chống ngập úng. Cách tiếp cận này cho thấy giá trị của mặt nước không chỉ nằm ở diện tích mà còn ở vai trò đối với hệ thống thủy văn và đời sống dân cư.

Bởi vậy, danh mục cần đi kèm thông tin đủ rõ để cơ quan quản lý, chính quyền cơ sở và người dân cùng nhận diện để quản lý, bảo vệ: Vị trí, diện tích, ranh giới, hiện trạng, chức năng và đơn vị chịu trách nhiệm. Nếu chỉ có tên gọi trên giấy mà thiếu dữ liệu quản lý tại thực địa, việc ngăn chặn vi phạm sẽ khó đạt hiệu quả.

Quá trình rà soát cũng bộc lộ hạn chế trong phối hợp ở cơ sở. Theo tờ trình, sau nhiều lần đôn đốc, đến nay vẫn còn 9 địa phương chưa cung cấp đầy đủ hồ sơ theo yêu cầu; trong đó, xã Mê Linh đã báo cáo nhưng thiếu thông tin diện tích và chưa đúng biểu mẫu. Như vậy, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đặt ra yêu cầu rất rõ ràng: Bảo vệ mặt nước phải bắt đầu từ sự nghiêm túc của chính quyền địa phương. Rà soát chậm, dữ liệu thiếu hoặc không đúng chuẩn không chỉ ảnh hưởng tiến độ lập danh mục, mà còn làm giảm khả năng nhận diện, kiểm soát và xử lý các nguy cơ xâm hại mặt nước.

Siết trách nhiệm quản lý ao hồ

Sau khi được UBND thành phố xem xét, quyết định, vấn đề quan trọng nhất là tổ chức thực hiện. Danh mục chỉ có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành công cụ quản lý trong quy hoạch, đầu tư xây dựng, quản lý đất đai và kiểm tra trật tự tại từng địa bàn.

Trước hết, các sở, ngành và chính quyền địa phương phải rà soát đồng bộ quy hoạch, kế hoạch và dự án có liên quan đến những mặt nước trong danh mục. Trường hợp phát hiện nội dung không phù hợp, cần xác định phương án xử lý, khắc phục theo thẩm quyền; không để dự án đã có trong quy hoạch trở thành lý do hợp thức hóa việc san lấp hoặc xâm phạm hồ, ao, đầm.

Cùng với đó, chính quyền cấp xã, phường phải công khai danh mục đến thôn, tổ dân phố, đơn vị quản lý và các tổ chức, cá nhân liên quan. Công khai không chỉ để người dân biết, mà còn tạo điều kiện giám sát. Khi người dân nhận diện được mặt nước cần bảo vệ, những dấu hiệu lấn chiếm, đổ thải, thu hẹp diện tích hay thay đổi hiện trạng có thể được phát hiện sớm hơn.

Trách nhiệm quản lý phải được xác định đến từng địa bàn, từng mặt nước và từng đơn vị được giao nhiệm vụ. Chính quyền cơ sở cần thường xuyên kiểm tra hiện trạng, kịp thời ngăn chặn vi phạm ngay từ khi mới phát sinh; xử lý nghiêm hành vi san lấp, lấn chiếm, sử dụng sai mục đích. Không thể để vi phạm kéo dài rồi mới kiểm tra, xử lý khi hậu quả đã rõ ràng và việc khôi phục trở nên tốn kém.

Các sở, ngành liên quan cũng cần thực hiện đúng trách nhiệm phối hợp. Sở Nông nghiệp và Môi trường công khai, hướng dẫn quản lý danh mục; các cơ quan phụ trách tài chính, xây dựng và chính quyền địa phương rà soát dự án, quy hoạch có liên quan, đề xuất giải pháp xử lý những trường hợp không phù hợp. Sự phối hợp này phải có đầu mối, tiến độ và kết quả cụ thể, tránh tình trạng trách nhiệm bị chia nhỏ nhưng không cơ quan nào chịu trách nhiệm đến cùng.

Một yêu cầu không kém phần quan trọng là cập nhật dữ liệu thường xuyên. Mặt nước có thể biến đổi do tác động tự nhiên và hoạt động của con người; quy hoạch, dự án cũng có thể thay đổi. Vì thế, danh mục cần được quản lý trên cơ sở dữ liệu thống nhất, có kiểm tra thực địa và cơ chế cập nhật khi phát hiện sai lệch. Đây là nền tảng để hạn chế khoảng trống giữa hồ sơ hành chính và hiện trạng sử dụng đất.

Bảo vệ hồ, ao, đầm không có nghĩa đóng băng mọi hoạt động quanh mặt nước. Điều cần ngăn chặn là việc san lấp, lấn chiếm hoặc chuyển đổi trái quy định làm mất chức năng vốn có. Những hoạt động được phép phải tuân thủ quy hoạch, bảo đảm khả năng thoát nước, bảo vệ môi trường và lợi ích cộng đồng. Quản lý chặt không phải để cản trở phát triển, mà để phát triển không đánh đổi những nguồn lực môi trường khó phục hồi.

Hà Nội đã có bước đi cần thiết khi rà soát, đề xuất danh mục mặt nước không được san lấp. Nhưng kết quả cuối cùng không được đo bằng số lượng hồ, ao, đầm ghi trong văn bản, mà bằng diện tích mặt nước thực tế được giữ gìn, vi phạm được ngăn chặn và trách nhiệm được thực thi.