Mây lửa: Hiện tượng hiếm gặp khiến cháy rừng châu Âu trở nên khó kiểm soát

Những đám cháy rừng dữ dội đang hoành hành tại Pháp và Tây Ban Nha không chỉ lan rộng vì nắng nóng và gió mạnh. Trong một số khu vực, ngọn lửa còn tạo ra “mây lửa” - hiện tượng thời tiết hiếm gặp có thể tự sinh ra gió mạnh, sét và làm đám cháy bùng phát theo những hướng không thể dự đoán.

Có tên khoa học là pyrocumulonimbus (PyroCb), đây là loại mây hình thành từ chính sức nóng của các vụ cháy rừng quy mô lớn và được xem là một trong những yếu tố khiến các đám cháy hiện đại ngày càng nguy hiểm hơn.

Hiện tượng hiếm gặp nhưng nguy hiểm

Khi một vụ cháy rừng đạt tới cường độ rất lớn, lượng nhiệt khổng lồ sẽ đẩy không khí nóng, khói, tro bụi và hơi nước bốc lên cao như một chiếc ống khói khổng lồ.

Cột khí này đi vào các tầng khí quyển lạnh hơn, hơi nước bắt đầu ngưng tụ thành một đám mây phát triển theo phương thẳng đứng. Trong nhiều trường hợp, đám mây có thể vươn tới tầng bình lưu và mang hình dạng giống một cơn giông khổng lồ.

Ở mặt đất, sức nóng từ đám cháy tạo nên các dòng khí bốc lên rất mạnh, kéo theo luồng không khí lạnh tràn vào để lấp khoảng trống. Quá trình này hình thành những cơn gió đổi hướng liên tục quanh khu vực cháy, khiến ngọn lửa lan nhanh và khó kiểm soát hơn.

Đáng lo ngại là mây lửa còn có thể khiến đám cháy dữ dội hơn.

Theo ông Craig Clements, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Liên ngành về Cháy rừng thuộc Đại học Bang San Jose (Mỹ), các đám mây lửa có thể tạo ra những cơn dông ngay phía trên khu vực cháy, khiến tình hình phức tạp và khó khống chế.

Trong điều kiện cực đoan, mây lửa còn có thể tạo ra sét. Những tia sét có thể đánh xuống cách xa hàng chục kilomet so với tâm cháy, làm bùng phát thêm các đám cháy mới.

Một nguy cơ khác là các luồng khí nóng mạnh sẽ cuốn theo những tàn lửa đang cháy bay xa. Nhờ đó, ngọn lửa có thể vượt qua đường giao thông, sông suối hoặc các vành đai chống cháy để tạo thành nhiều điểm cháy mới.

Ngoài ra, những luồng gió thay đổi liên tục do mây lửa tạo ra cũng khiến lực lượng cứu hỏa gặp nhiều khó khăn trong việc dự báo hướng lan của đám cháy, đồng thời làm tăng nguy cơ cây đổ và tai nạn trong quá trình chữa cháy.

Hiện tượng này từng xuất hiện trong nhiều vụ cháy rừng nghiêm trọng trên thế giới, như thảm họa Black Summer ở Australia năm 2019 hay các vụ cháy lớn tại bang California (Mỹ) năm 2022.

Đối với châu Âu, giới chức Pháp cho biết các vụ cháy đang diễn ra có thể đã tạo ra đám mây lửa đầu tiên từng được ghi nhận chính thức tại nước này.

Vì sao mây lửa xuất hiện ở châu Âu?

Các chuyên gia nhận định, điều kiện thời tiết tại Pháp và Tây Ban Nha thời gian qua gần như hội tụ đầy đủ các yếu tố để hình thành mây lửa: nắng nóng kéo dài, độ ẩm rất thấp, gió mạnh và thảm thực vật khô kiệt.

Tây Âu đang trải qua một trong những mùa hè nóng nhất từng được ghi nhận, trong khi lượng mưa ít khiến rừng và đồng cỏ trở thành nguồn nhiên liệu lý tưởng cho các đám cháy.

“Khi xảy ra những đợt nắng nóng quy mô lớn, hạn hán xuất hiện trên diện rộng. Độ ẩm của vật liệu cháy giảm rất nhanh và chúng trở nên cực kỳ dễ bắt lửa” , ông S. Muthu Kumaran, chuyên gia tại Khoa Kỹ thuật Phòng cháy chữa cháy, Đại học Worcester Polytechnic (Mỹ), cho biết.

Trong lĩnh vực phòng cháy chữa cháy, “vật liệu cháy” là toàn bộ thảm thực vật có khả năng cháy như cây gỗ, bụi rậm, cỏ, cành cây hay thân gỗ khô.

Khi lớp thực vật này khô kiệt, đám cháy sẽ cháy lâu hơn và tạo ra lượng nhiệt lớn hơn, làm tăng khả năng hình thành mây lửa.

Tuy nhiên, không phải mọi vụ cháy rừng đều tạo ra hiện tượng này. Đám cháy phải đạt cường độ rất lớn và cột khói phải đủ mạnh để vươn lên các tầng khí quyển cao, nơi điều kiện thích hợp cho mây lửa hình thành.

Tác động của biến đổi khí hậu

Những vụ cháy rừng ở châu Âu một lần nữa làm dấy lên lo ngại về tác động của biến đổi khí hậu. Trong hơn hai thập kỷ qua, diện tích rừng bị cháy mỗi năm trên lục địa này liên tục gia tăng.

Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez cho rằng các vụ cháy hiện nay không còn là hiện tượng bất thường mà phản ánh “thực tế mới” do khủng hoảng khí hậu gây ra.

“Đây không còn là ngoại lệ. Nó là thực tế mới. Đó là biểu hiện đau lòng nhất của tình trạng khẩn cấp về khí hậu, khiến các vụ cháy rừng thế hệ thứ sáu ngày càng dữ dội hơn, các đợt nắng nóng xuất hiện thường xuyên hơn và lãnh thổ của chúng ta dễ bị tổn thương hơn” , ông Sanchez nói.

Các nhà khoa học cho biết biến đổi khí hậu không trực tiếp tạo ra mây lửa, nhưng làm gia tăng đáng kể khả năng xuất hiện của hiện tượng này.

“Vấn đề lớn nhất chính là biến đổi khí hậu” , ông Craig Clements, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Liên ngành về Cháy rừng thuộc Đại học Bang San Jose (Mỹ), nhận định.

Ông cho biết thêm: “Nền nhiệt toàn cầu tăng lên khiến thảm thực vật khô và dễ bén lửa hơn, tạo điều kiện để các vụ cháy lớn tới mức có thể hình thành mây lửa”.

Theo các chuyên gia, nếu xu hướng Trái Đất tiếp tục nóng lên, mây lửa sẽ không còn là hiện tượng hiếm gặp mà xuất hiện thường xuyên hơn trong các mùa cháy rừng tại châu Âu.