Một từ tiếng Việt quen thuộc nhưng khiến nhiều người Việt cũng phải tra Google xem mình có viết sai không

Tiếng Việt có không ít từ ngữ quen thuộc đến mức hầu như ai cũng từng nghe hoặc từng sử dụng. Thế nhưng, khi đặt tay lên bàn phím để viết, nhiều người lại bất chợt chần chừ vì không chắc mình đang gõ đúng hay sai. "Chếnh choáng" là một trong những trường hợp như vậy. Chỉ một âm đầu khác biệt, không ít người vô thức viết thành "chuếnh choáng", rồi phải vội vàng tra cứu để kiểm chứng.

Sự băn khoăn này không phải là hiếm gặp. Chỉ cần gõ từ khóa "chuếnh choáng hay chếnh choáng" trên các công cụ tìm kiếm, có thể thấy rất nhiều người từng đặt ra cùng một câu hỏi. Điều đó cho thấy đây là một trong những lỗi chính tả khá phổ biến, xuất phát từ việc ghi nhớ âm thanh nhiều hơn là ghi nhớ mặt chữ.

Theo Từ điển tiếng Việt do Giáo sư Hoàng Phê chủ biên (Viện Ngôn ngữ học), "chếnh choáng" mới là cách viết đúng. Đây là tính từ dùng để chỉ trạng thái đầu óc lâng lâng, hơi choáng váng, mất cảm giác thăng bằng hoặc không còn thật tỉnh táo. Từ này thường được dùng để miêu tả cảm giác sau khi uống rượu, khi vừa trải qua một cú sốc về tinh thần hoặc khi cơ thể rơi vào trạng thái mệt mỏi, choáng váng.

Trong đời sống hằng ngày, người ta có thể bắt gặp những câu như: "Anh ấy bước đi với vẻ chếnh choáng sau vài chén rượu", "Nghe tin bất ngờ, cô đứng chếnh choáng một lúc mới kịp hoàn hồn" hay "Cái nắng giữa trưa khiến nhiều người cảm thấy chếnh choáng". Ở mỗi ngữ cảnh, từ này đều gợi lên hình ảnh một trạng thái nửa tỉnh nửa mê, thiếu sự vững vàng cả về thể chất lẫn tinh thần.

Trong khi đó, "chuếnh choáng" không phải là mục từ được ghi nhận trong các từ điển tiếng Việt chính thống. Đây là cách viết sai xuất hiện khá phổ biến do ảnh hưởng của thói quen phát âm hoặc ghi nhớ theo cảm tính.

Vậy vì sao nhiều người lại dễ viết thành "chuếnh choáng"?

Một trong những nguyên nhân là do âm tiết "chuếnh" nghe khá "thuận miệng". Trong tiếng Việt có nhiều từ bắt đầu bằng phụ âm "chu" như "chuệnh choạng", "chu đáo", "chu toàn", "chu vi"... Vì vậy, khi chỉ nhớ mang máng âm thanh của từ "chếnh choáng", não bộ rất dễ tự động thay "chếnh" bằng "chuếnh" vì cảm thấy quen thuộc hơn.

Bên cạnh đó, tiếng Việt còn có nhiều từ láy có cấu trúc gần giống nhau như "chuệnh choạng", "chênh vênh", "choáng váng", "chông chênh"... Khi những tổ hợp âm này xuất hiện đồng thời trong trí nhớ, việc "lai" giữa các từ là điều rất dễ xảy ra. Không ít người vô tình kết hợp "chuệnh" trong "chuệnh choạng" với "choáng" để tạo thành "chuếnh choáng", dù thực tế đây không phải là một từ đúng.

Đây cũng là hiện tượng mà các nhà ngôn ngữ học gọi là sự tương tự hóa trong ngôn ngữ. Con người có xu hướng ghi nhớ theo mẫu quen thuộc, từ đó tự điều chỉnh những từ ít gặp thành dạng mà mình cho là hợp lý hơn. Chính vì vậy, nhiều lỗi chính tả không xuất phát từ việc không biết nghĩa của từ mà đến từ cách bộ não xử lý và liên tưởng âm thanh.

Điều thú vị là "chếnh choáng" không chỉ được dùng theo nghĩa đen để chỉ cảm giác choáng váng sau khi uống rượu hay khi cơ thể mất thăng bằng. Trong văn học và báo chí, từ này còn được sử dụng theo nghĩa bóng để diễn tả trạng thái tâm lý khi con người bị cuốn vào một cảm xúc quá mạnh. Người ta có thể "chếnh choáng" trước vẻ đẹp của thiên nhiên, "chếnh choáng" vì hạnh phúc bất ngờ hoặc "chếnh choáng" trước một biến cố lớn của cuộc đời. Chính khả năng biểu đạt linh hoạt ấy khiến từ này xuất hiện khá thường xuyên trong các tác phẩm văn chương.

Sự nhầm lẫn giữa "chếnh choáng" và "chuếnh choáng" cũng phản ánh một đặc điểm thú vị của tiếng Việt. Người bản ngữ không phải lúc nào cũng ghi nhớ chính xác mặt chữ của mọi từ mình sử dụng. Trong giao tiếp, chỉ cần phát âm gần đúng là người nghe vẫn có thể hiểu ý. Tuy nhiên, khi chuyển sang chữ viết, đặc biệt trong các văn bản học thuật, báo chí hay công việc, việc sử dụng đúng chính tả trở nên rất quan trọng.