Nút thắt chặn đường tái sinh phế thải xây dựng

Liên quan nội dung phản ánh của báo Tiền Phong về câu chuyện trạc thải cũng như dấu hiệu gian dối "ăn 2 đầu" xảy ra tại một số công trường, dự án, một đơn vị chuyên xử lý trạc thải xây dựng cho biết, tình trạng này không mới nhưng vẫn chưa có phương án giải quyết triệt để. Theo vị này, có những đơn vị không có giấy phép xử lý trạc thải nhưng lại lấy tên của doanh nghiệp khác để thực hiện hợp đồng xử lý. Nguyên nhân của việc này do thành phố Hà Nội không có các điểm đổ trạc thải, chưa có cơ chế khuyến khích nhà đầu tư vật liệu tái chế khiến cho nguồn tài nguyên này trôi nổi, khó kiểm soát.

Trao đổi với phóng viên báo Tiền Phong, GS.TS Nguyễn Hoàng Giang, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Xây dựng Hà Nội cũng nhận định, thực tế hiện nay tại Hà Nội, mỗi dự án lại có một phương án xử lý rác thải xây dựng khác nhau, dẫn đến tình trạng ký hợp đồng xử lý "trên giấy" nhưng thực chất là mang đi đổ trộm hoặc chôn lấp trái phép. Mặc dù Quy hoạch 609 của Thủ tướng Chính phủ năm 2014 (Quy hoạch xử lý chất thải rắn Thủ đô đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050- PV) đã xác định các điểm đổ chất thải rắn, nhưng thực tế những vị trí này phần lớn đã bị lấp đầy, gây thiếu hụt nghiêm trọng các địa điểm xử lý đúng quy chuẩn.

GS.TS Nguyễn Hoàng Giang cho rằng để giải quyết tận gốc vấn đề, thành phố cần một cách tiếp cận hoàn toàn mới, coi chất thải, phế thải xây dựng là nguồn nguyên liệu có thể tái sử dụng. Trong đó thực hiện mô hình quản lý 3 phân cấp, quy hoạch các bãi điểm theo từng cấp độ, đó là: Cấp thành phố: Các trung tâm xử lý và tái chế hiện đại; Cấp phường: Các trạm trung chuyển để gom hàng; Cấp xóm/khu dân cư: Các điểm tập kết nhỏ để người dân dễ dàng tiếp cận.

Song hành với hai phương thức tái chế bao gồm: Triển khai linh hoạt việc tái chế ngay tại công trường bằng các dây chuyền di động để sử dụng tại chỗ, kết hợp với các trung tâm tái chế tập trung quy mô lớn để sản xuất cốt liệu, cát và các cấu kiện xây dựng tái chế.

Đặc biệt, cần áp dụng công nghệ tiên tiến và công nghệ số để theo dõi tự động toàn bộ dòng chất thải: từ khâu phá dỡ, phương tiện vận chuyển cho đến khối lượng tại các trung tâm tái chế. Điều này giúp minh bạch hóa quá trình và ngăn chặn triệt để nạn đổ trộm. Tuy nhiên, GS.TS Nguyễn Hoàng Giang đánh giá "Khó khăn lớn nhất hiện nay không nằm ở công nghệ mà nằm ở cơ chế".

Để hiểu rõ hơn về những khó khăn, thách thức mà các đơn vị sở hữu công nghệ tái chế chất thải đang gặp phải, phóng viên báo Tiền Phong đã có cuộc trao đổi với đại diện Tập đoàn AMACCAO - đơn vị đang vận hành Nhà máy điện rác Seraphin - nhà máy điện rác lớn thứ hai của Hà Nội tại phường Tùng Thiện.

Đơn vị này cho hay, sau 1 năm vận hành, nhà máy điện rác Seraphin hiện phát sinh khoảng 300 - 350 tấn tro xỉ mỗi ngày. Về mặt công nghệ, lượng tro xỉ này hoàn toàn có thể tận dụng làm vật liệu xây dựng hoặc nền đường. Tuy nhiên, do nhiều dự án đầu tư công chưa phê duyệt danh mục vật liệu tái chế, nguồn tài nguyên này đang đứng trước nguy cơ tắc nghẽn đầu ra.

Theo AMACCAO, ngành tái chế đang đối mặt với những thách thức cụ thể, đó là: Chất thải xây dựng chưa phân loại tại nguồn, thường bị trộn lẫn bê tông, gạch đá, nhựa, đất... làm giảm chất lượng đầu vào và tăng chi phí xử lý.

Cùng với đó, chi phí vận chuyển từ nơi phá dỡ đến nhà máy tái chế, rồi từ nhà máy đến công trình tiêu thụ khiến giá thành vật liệu tái chế đôi khi tương đương vật liệu tự nhiên.

"Nếu không sớm có cơ chế thị trường rõ ràng và niềm tin từ phía người tiêu thụ, việc đầu tư công nghệ hiện đại dù tốn kém cũng khó phát huy hiệu quả tối đa" - đại diện AMACCAO nói.

"Nút thắt" lớn nhất hiện nay đó là thiếu tiêu chuẩn kỹ thuật (TCVN) và định mức, đơn giá riêng. Điều khiến cho vật liệu tái chế "không có giấy thông hành" để đưa vào hồ sơ thiết kế, dự toán công trình sử dụng vốn ngân sách.

Đại diện tập đoàn nhấn mạnh, lợi ích lớn nhất của tái chế không nằm ở giá thành mà là giá trị môi trường: giảm khai thác đá cát tự nhiên, hạn chế phá núi và tiết kiệm tài nguyên. Để thúc đẩy ngành này, đơn vị này đề xuất: Cần xem tái chế là dự án môi trường thay vì chỉ là dự án kinh tế đơn thuần; Thay vì quy định cứng tên vật liệu truyền thống nên chuyển sang hướng: vật liệu nào đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật thì được phép sử dụng, không phân biệt nguồn gốc tái chế hay nguyên khai. Đặc biệt Nhà nước cần có chính sách ưu đãi về quỹ đất, tín dụng xanh và yêu cầu các dự án sử dụng vốn ngân sách ưu tiên sử dụng vật liệu tái chế.

GS.TS Nguyễn Hoàng Giang, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Xây dựng Hà Nội đồng tình, để thúc đẩy doanh nghiệp tham gia và tạo đầu ra cho sản phẩm tái chế, thành phố cần thực hiện ngay các bước sau:

Xây dựng hệ tiêu chuẩn kỹ thuật: Cần có bộ tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) và quy chuẩn riêng để nghiệm thu, đánh giá chất lượng sản phẩm đầu ra, giúp vật liệu tái chế có "giấy thông hành" đi vào các công trình thực tế.

Thành phố cần sớm ban hành bộ đơn giá, định mức cho vật liệu tái chế để các chủ đầu tư có căn cứ đưa vào dự toán công trình. Ngoài ra, thay vì chỉ khuyến khích, chính quyền cần có chính sách ưu đãi về thuế, đất đai và thậm chí yêu cầu các dự án đầu tư công trên địa bàn bắt buộc phải sử dụng một tỷ lệ vật liệu tái chế nhất định.

"Bài học thực tế từ việc phối hợp với Nhật Bản hay thành công tại Đà Nẵng đã chứng minh rằng, khi có quy hoạch hợp lý và chính sách thu hút doanh nghiệp đủ mạnh, chất thải xây dựng sẽ trở thành nguồn lực quan trọng góp phần phát triển đô thị thông minh và bền vững", ông Giang chia sẻ.

Liên quan những vấn đề nêu trên, trao đổi với phóng viên báo Tiền Phong, đại diện Sở Xây dựng Hà Nội cho biết, hiện các sở ngành đã đề xuất 4 điểm ở các hướng Đông, Bắc, Tây, Nam của thành phố để tập kết chất thải rắn xây dựng, tuy nhiên đến nay vẫn chưa có điểm nào triển khai. Các phòng ban chuyên môn của Sở đang xây dựng Đề án quản lý khai thác nguồn khoáng sản vật liệu tái chế để bổ sung cho các dự án của thành phố. Hiện đề án đã được Đảng ủy UBND TP Hà Nội thông qua, dự kiến phê duyệt trong tháng tới. Đề án được kỳ vọng chấm dứt việc chôn lấp lãng phí tài nguyên, thu hút được các nhà đầu tư tham gia lĩnh vực tái chế vật liệu xây dựng.

Tuy nhiên vị này cũng thẳng thắn nhìn nhận, khó khăn đối với các doanh nghiệp hiện nay chính là không có đất, không có quy hoạch tái chế vì vướng các quy định liên quan. Ví dụ như một Khu công nghiệp cho lắp trạm bê tông nhưng nếu lắp thêm module xử lý chất thải rắn thì theo Luật Môi trường không được làm vì không có quy hoạch cho việc này.

Cùng với đó là "nút thắt" cơ chế đầu ra cho sản phẩm tái chế chất thải xây dựng. Hiện tại, thành phố vẫn chưa có quy định cụ thể nào về việc quản lý và sử dụng vật liệu tái chế. Đề án đang được xem xét cũng sẽ tập trung vào việc thiết lập các quy định pháp lý thuộc thẩm quyền của thành phố nhằm tạo hành lang cho vật liệu tái chế đi vào thực tiễn.

Theo tìm hiểu, một trong những điểm sáng nhất của Đề án là đề xuất thành lập Trung tâm điều phối vật liệu do Sở Xây dựng Hà Nội chủ trì. Mô hình này hoạt động như một "đầu mối thông tin" để kết nối giữa các dự án thừa và thiếu đất, cát. Cụ thể, các chủ đầu tư khi khởi công dự án sẽ có trách nhiệm báo cáo thông tin về khối lượng đất đào, thời gian phát sinh về Trung tâm. Thay vì việc đất đào lên phải vận chuyển qua nhiều bãi trung chuyển tốn kém, Trung tâm sẽ điều phối thẳng nguồn vật liệu này tới các công trình đang có nhu cầu san lấp trong cùng thời điểm nhằm giảm thiểu chi phí.

Đối với kiến nghị của nhà máy điện rác về tro xỉ có thể phối trộn bê tông, tạo ra nguồn tài nguyên dồi dào, đại diện Sở Xây dựng thừa nhận nếu làm được như vậy sẽ rất tốt, tăng tính chịu lực cho bê tông. Song việc đưa vào sử dụng trong đầu tư công vẫn gặp khó khăn do thiếu hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn và đơn giá định mức. Hiện Bộ Xây dựng đang xây dựng các bộ tiêu chuẩn kỹ thuật này để làm căn cứ cho các cơ quan nhà nước công bố giá và cho phép áp dụng rộng rãi.

Trong khi đó, ông Lê Văn Kế, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, môi trường và vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng) cho biết, Bộ Xây dựng hiện đang chủ trì soạn thảo nghị định quản lý vật liệu xây dựng thay thế Nghị định 09/2021/NĐ-CP và sắp trình Chính phủ.

Theo ông Kế, dự thảo nghị định mới có 10 điểm đổi mới quan trọng, trong đó nổi bật nhất là chuyển từ mô hình quản lý mang tính khuyến khích sang mô hình thiết kế thể chế phát triển ngành vật liệu xây dựng theo hướng xanh và phát thải thấp một cách có hệ thống.

Điểm đáng chú ý đầu tiên là việc xây dựng khung chính sách phát triển xanh với cấu trúc rõ ràng. Nếu trước đây các quy định mới dừng ở mức khuyến khích sử dụng vật liệu tiết kiệm tài nguyên, bảo vệ môi trường, thì nay dự thảo đã xác định cụ thể 7 nhóm vật liệu trọng tâm gồm: vật liệu xây dựng mới, vật liệu tái chế, vật liệu xanh, vật liệu nhẹ, vật liệu thân thiện môi trường và vật liệu phù hợp với khu vực ven biển, hải đảo.

Đây được xem là bước thay đổi quan trọng bởi lần đầu tiên vật liệu tái chế được đặt vào nhóm ưu tiên phát triển với định hướng chính sách rõ ràng, tạo cơ sở cho các cơ chế ưu đãi về đầu tư, thuế, nghiên cứu và sử dụng trong thời gian tới.

Tại buổi thăm, làm việc tại Nhà máy điện rác Seraphin mới đây, Chủ tịch UBND TP Hà Nội Vũ Đại Thắng khẳng định: “Những gì phục vụ xử lý môi trường thì phải tạo điều kiện nhanh nhất”.

Riêng dự án chôn lấp tro bay, Chủ tịch UBND TP Hà Nội yêu cầu các sở, ngành khẩn trương hoàn thiện thủ tục vì đây là vấn đề cấp bách. Ông Vũ Đại Thắng cũng thống nhất cao với định hướng xử lý tro xỉ, tái chế chất thải rắn xây dựng và xử lý bùn thải theo hướng kinh tế tuần hoàn, phục vụ trực tiếp nhu cầu tái thiết đô thị.