Philippines dựng thêm rào cản, gạo Việt trước bài toán tìm đầu ra

Thị trường lớn nhất thêm sức ép

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 7 tháng năm nay, Việt Nam xuất khẩu khoảng 5,5 triệu tấn gạo, thu về 2,64 tỷ USD, tăng 0,5% về lượng nhưng giảm 6,7% về giá trị so với cùng kỳ năm trước.

Giá xuất khẩu bình quân đạt khoảng 476,6 USD/tấn, giảm 7,1%. Như vậy, dù lượng xuất khẩu gần như không thay đổi, số tiền thu về giảm khá rõ do mặt bằng giá gạo thế giới đi xuống.

Philippines tiếp tục là thị trường lớn nhất của gạo Việt, chiếm 44,7% tổng kim ngạch xuất khẩu. Trung Quốc đứng thứ hai với tỷ trọng 19,1%, tiếp đến là Ghana với 9,6%.

Đáng chú ý, xuất khẩu gạo sang Philippines trong 7 tháng vẫn tăng khoảng 2,3% so với cùng kỳ. Trong khi đó, xuất khẩu sang Trung Quốc tăng gấp hai lần, cho thấy một số thị trường ngoài Philippines đang dần đóng vai trò lớn hơn trong cơ cấu xuất khẩu.

Tuy nhiên, thị trường gạo thế giới đang chịu áp lực khi nguồn cung khá dồi dào, trong khi nhu cầu tại một số thị trường lớn thận trọng hơn. Trong bối cảnh đó, diễn biến tại Philippines trở thành một trong những rủi ro đáng chú ý nhất với gạo Việt.

Mới đây, Bộ Nông nghiệp Philippines khởi xướng điều tra sơ bộ áp dụng biện pháp tự vệ toàn cầu đối với gạo nhập khẩu theo đề nghị của ngành sản xuất trong nước. Phạm vi điều tra bao gồm nhiều nhóm sản phẩm như thóc, gạo lứt, gạo xay xát và gạo tấm, với thời kỳ xem xét từ năm 2020 đến tháng 8/2025.

Theo cơ quan chức năng Philippines, lượng gạo nhập khẩu đã tăng đáng kể cả về số tuyệt đối và tương quan với sản lượng, tiêu dùng trong nước. Cơ quan này cho rằng nhập khẩu gia tăng có dấu hiệu gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại nghiêm trọng đối với ngành sản xuất lúa gạo nội địa.

Đây là diễn biến đặc biệt đáng chú ý với doanh nghiệp Việt Nam bởi Philippines nhiều năm qua là khách hàng lớn nhất của gạo Việt.

Năm 2025, Việt Nam xuất khẩu khoảng 2,76 triệu tấn gạo sang thị trường này. Sang năm 2026, Philippines tiếp tục chiếm tỷ trọng rất lớn trong tổng kim ngạch xuất khẩu gạo của Việt Nam.

Nếu Philippines áp dụng biện pháp tự vệ, chi phí nhập khẩu có thể tăng, qua đó ảnh hưởng đến sức cạnh tranh của gạo Việt hoặc khiến các nhà nhập khẩu thận trọng hơn khi ký hợp đồng mới.

Bộ Công Thương khuyến cáo gì?

Bộ Công Thương cho biết đoàn công tác liên ngành của bộ vừa sang Philippines làm việc với các cơ quan chức năng nước này nhằm trao đổi về thương mại gạo và quá trình điều tra tự vệ.

Theo Bộ Công Thương, Chính phủ Việt Nam, Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) và các doanh nghiệp đã tích cực tham gia quá trình điều tra, gửi thông tin và lập luận tới cơ quan chức năng Philippines. Đáng chú ý, phía Việt Nam đã gửi bản bình luận dài khoảng 20 trang, chỉ ra những nội dung được cho là chưa phù hợp trong kết luận điều tra sơ bộ.

Tại các cuộc làm việc, phía Việt Nam đề nghị Philippines cân nhắc đầy đủ vai trò của Việt Nam trong việc bảo đảm nguồn cung gạo ổn định cho thị trường này, đồng thời xem xét những yếu tố đặc thù trong quan hệ thương mại gạo giữa hai nước.

Việt Nam cũng đề xuất nghiên cứu một khuôn khổ hợp tác thương mại gạo ở cấp độ cao hơn nhằm tạo nền tảng ổn định, dài hạn hơn thay vì chỉ xử lý từng vấn đề phát sinh.

Phía Philippines khẳng định quá trình điều tra sẽ được thực hiện công bằng, khách quan, minh bạch, phù hợp với các quy định của WTO và Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN (ATIGA).

Ủy ban Thuế quan Philippines cũng đề nghị các bộ, ngành Việt Nam, VFA và doanh nghiệp tiếp tục tham gia phiên điều trần công khai dự kiến tổ chức trong tháng 9.

Bên cạnh việc xử lý vụ việc tại Philippines, Bộ Công Thương khuyến cáo doanh nghiệp cần chủ động đa dạng hóa thị trường, theo sát diễn biến cung - cầu và chính sách thương mại tại các nước nhập khẩu.

Theo lãnh đạo Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương thị trường gạo năm 2026 chịu tác động đồng thời từ thay đổi chính sách nhập khẩu của Philippines, sự trở lại của các thị trường truyền thống như Trung Quốc, Bangladesh, châu Phi và mức độ cạnh tranh ngày càng lớn giữa các nước xuất khẩu.

Do đó, doanh nghiệp không nên chỉ tập trung vào một vài thị trường tiêu thụ số lượng lớn mà cần mở rộng sang các thị trường có giá trị cao, ổn định hơn, qua đó giảm rủi ro khi một thị trường lớn thay đổi chính sách.

Cùng với mở rộng thị trường, ngành gạo cũng cần từng bước chuyển từ cạnh tranh chủ yếu bằng giá và sản lượng sang nâng cao chất lượng, xây dựng vùng nguyên liệu, tăng truy xuất nguồn gốc và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường.

Doanh nghiệp cần tăng liên kết với vùng nguyên liệu, gắn sản xuất với đơn hàng và yêu cầu cụ thể của từng thị trường, thay vì sản xuất trước rồi mới tìm đầu ra.