'Quýt làm, cam chịu': Iran lập trạm thu phí ở Hormuz, Mỹ 'bình chân như vại' nhưng đồng minh vùng Vịnh của Nhà Trắng lại gánh chịu thiệt hại tới 14 tỷ USD

Việc Iran đóng cửa Eo biển Hormuz đang gây áp lực lớn lên người tiêu dùng và doanh nghiệp toàn cầu. Tuy nhiên, các chuyên gia kinh tế nhận định rằng nếu hệ thống thu phí mới được áp dụng, gánh nặng tài chính này sẽ chủ yếu đổ dồn lên vai các quốc gia Vùng Vịnh thay vì người tiêu dùng quốc tế.

Chính vì thế, Mỹ và các cường quốc có thể sẽ không quyết liệt phản đối yêu cầu của Tehran để sớm đổi lấy sự ổn định cho thị trường.

Đề xuất phí "khủng" và phản ứng trái chiều từ Mỹ

Trong khuôn khổ các cuộc đàm phán chấm dứt chiến sự, Iran đang thúc đẩy Mỹ công nhận quyền thu phí quá cảnh đối với tàu chở dầu. Mức phí đề xuất có thể rơi vào khoảng 1 USD mỗi thùng dầu, tương đương khoảng 2 triệu USD cho mỗi tàu.

Theo Capital Economics, eo biển Hormuz là tuyến xuất khẩu chính của gần 1/4 lượng dầu và 1/5 lượng khí tự nhiên hóa lỏng vận chuyển bằng đường biển trên thế giới.

Các nhà phân tích cảnh báo việc lập trạm thu phí tại đây sẽ vi phạm luật pháp quốc tế và làm rạn nứt thương mại toàn cầu. Tuy nhiên, Tổng thống Trump hiện đang đưa ra những tín hiệu trái ngược.

Một mặt, ông gọi liên doanh thu phí tiềm năng với Iran là "điều tuyệt vời" để đổi lấy hòa bình lâu dài. Mặt khác, ông lại cảnh báo trên mạng xã hội rằng Iran tốt nhất nên dừng ngay việc thu phí tàu dầu nếu những báo cáo đó là sự thật.

Nỗ lực kiểm soát lưu thông và hình thức thanh toán mới

Dù đã có lệnh ngừng bắn, Iran thực tế vẫn đóng cửa eo biển này. Lãnh đạo Sultan Al Jaber của công ty dầu khí quốc gia Abu Dhabi cho biết Tehran muốn hạn chế lưu lượng tàu xuống còn khoảng chục tàu mỗi ngày và thu phí để đảm bảo an toàn.

Số liệu từ công ty Windward cho thấy lưu lượng tàu sụt giảm mạnh. Vào ngày 7/4, chỉ 11 tàu đi qua eo biển, giảm mạnh so với mức hơn 100 tàu mỗi ngày trước xung đột. Theo S&P Global Market Intelligence, vào ngày tiếp theo, con số này chỉ còn 4 tàu, mức thấp kỷ lục trong tháng 4.

Đáng chú ý, đại diện phía Iran cho biết họ đang thu phí 1 USD mỗi thùng dầu và nhận thanh toán bằng tiền điện tử để tránh bị truy vết hoặc tịch thu do lệnh trừng phạt. Các nhà xuất khẩu ở Vùng Vịnh có thể được ưu tiên nếu thanh toán bằng đồng nhân dân tệ của Trung Quốc.

Quốc gia vùng Vịnh sẽ phải "gánh" phí thay thế giới?

Các nhà kinh tế cho rằng mức phí 1 USD/thùng sẽ ít tác động đến giá dầu thế giới. Vì dầu mỏ là hàng hóa được định giá trên quy mô toàn cầu. Các nhà sản xuất Vùng Vịnh như Kuwait và UAE không thể đơn giản cộng thêm phí này vào giá bán. Họ phải cạnh tranh với các khu vực không phải trả phí như Mỹ. Do đó, các nhà sản xuất Vùng Vịnh sẽ phải tự chi trả khoản phí này để duy trì khả năng cạnh tranh.

Giáo sư kinh tế Guntram Wolff tại Bỉ tính toán rằng các nước vùng Vịnh có thể phải gánh từ 80% - 95% tổng chi phí. Nếu mức phí là 2 USD/thùng, họ sẽ mất tới 14 tỷ USD mỗi năm riêng cho các lô hàng dầu mỏ.

Dù vậy, các nhà xuất khẩu Vùng Vịnh có thể vẫn chấp nhận thỏa thuận để được lưu thông trở lại. Chi phí sản xuất tại đây rất thấp, có nơi dưới 20 USD mỗi thùng, nên mức phí này chưa ảnh hưởng lớn đến quyết định sản xuất.

Mối đe dọa tới nền tảng thương mại và phản ứng của Trung Quốc

Việc chấp nhận hệ thống thu phí này sẽ làm đảo lộn nguyên tắc tự do hàng hải vốn là nền tảng của thương mại toàn cầu suốt 150 năm qua. Các chuyên gia lo ngại đây sẽ là một tiền lệ xấu, khuyến khích các quốc gia khác thu phí tại các tuyến hàng hải quan trọng.

Nguồn thu từ phí sẽ giúp Iran thu về hàng chục tỷ USD mỗi năm. Sau đó, Tehran có thể quyết định tăng phí, tạo ra rủi ro địa chính trị mới cho thị trường năng lượng. Trong khi đó để đối phó, các quốc gia Vùng Vịnh có thể sẽ phải đầu tư vào các đường ống dẫn dầu để đi vòng qua eo biển.

Quan trọng hơn, hệ thống thu phí có khả năng bị Trung Quốc - đồng minh chủ chốt của Iran - phản đối. Với tư cách là quốc gia thương mại lớn nhất thế giới, Trung Quốc không muốn quay lại thời kỳ thương mại của các thế kỷ trước. Nền kinh tế Trung Quốc dựa trên xuất khẩu và họ cần sự phục hồi lưu thông bình thường tại eo biển Hormuz trong thời gian sớm nhất.

Theo WSJ