Vì sao Hà Nội cấm trồng loài cây "khỉ cũng không dám leo", quả bắn hạt với tốc độ hơn 250 km/h, bay xa tới 45 m?

Bã đậu là cây gỗ lớn, nguồn gốc từ vùng nhiệt đới châu Mỹ, có thể cao khoảng 40 m trong tự nhiên. Tán lá xanh và lá hình tim khiến trông giống nhiều cây bóng mát khác. Tuy nhiên, thân và các cành lớn lại phủ nhiều gai cứng hình nón, tạo nên diện mạo rất khác thường. Chính đặc điểm ấy gắn với biệt danh tiếng Anh monkey no-climb, nghĩa là "khỉ không leo trèo".

Vì sao Hà Nội cấm trồng cây bã đậu?

Bã đậu, còn gọi là vông đồng, có tên khoa học Hura crepitans. Đây là loài cây đứng đầu danh sách trong danh mục 18 loài cây cấm trồng tại Hà Nội theo Quyết định 143/2026/QĐ-UBND ngày 12/10/2026, có hiệu lực từ 22/10/2026. Lý do được nêu trong danh mục là "cây có nhựa và hạt chứa độc tố", tiềm ẩn nguy cơ đối với sức khỏe con người khi tiếp xúc hoặc sử dụng không đúng cách.

Ngoài độc tính, loài cây này còn có thân phủ nhiều gai nhọn hình nón. Quả chín có khả năng tự nứt mạnh, phóng hạt ra xa hàng chục mét. Những đặc điểm này khiến bã đậu không phù hợp để trồng tại các khu vực công cộng, nơi người dân thường xuyên đi lại, vui chơi và sinh hoạt.

Đối với những cây bã đậu đã trồng trong đô thị và khu dân cư nông thôn, điểm c khoản 3 Điều 10 của quy định ban hành kèm Quyết định 143/2026/QĐ-UBND yêu cầu cơ quan, đơn vị được giao quản lý lập kế hoạch từng bước loại bỏ, trồng thay thế để bảo đảm an toàn và cảnh quan.

Những cây đang sinh trưởng tốt, chưa có dấu hiệu mất an toàn và không ảnh hưởng đến hạ tầng vẫn được tiếp tục quản lý, chăm sóc, theo dõi. Với cây già cỗi, sâu mục hoặc có nguy cơ gây nguy hiểm, cơ quan chức năng sẽ kiểm tra, đánh giá để lựa chọn phương án xử lý phù hợp. Việc chặt hạ, dịch chuyển cây xanh phải tuân thủ quy định và thẩm quyền cho phép, người dân không nên tự ý xử lý cây xanh công cộng.

Quả nhỏ nhưng phóng hạt nhanh hơn 250km/h

Điều khiến bã đậu nổi tiếng trong giới nghiên cứu thực vật nằm ở quả. Quả tròn dẹt, có nhiều múi, nhìn gần giống một quả bí nhỏ. Khi chín và khô, các phần vỏ chịu ứng suất rồi đột ngột tách ra, bắn hạt đi xa. Tiếng bật mạnh của quả khiến loài cây còn được gọi là "cây thuốc nổ" trong tiếng Anh.

Quả bã đậu đang bung, bắn hạt ra xa - Ảnh: Paraguay Independiente

Năm 1977, hai nhà nghiên cứu M. D. Swaine và Tom Beer công bố công trình trên tạp chí New Phytologist về cơ chế phát tán hạt của Hura crepitans. Tốc độ phóng ban đầu trung bình được đo là 43 m/giây, tương đương gần 155 km/h. Đáng chú ý, một trường hợp vượt 70 m/giây, tức hơn 252 km/h. Hạt bay xa nhất được ghi nhận cách cây mẹ 45 m, trong khi khoảng cách thường gặp tập trung quanh 30 m.

Những con số này nói về tốc độ hạt lúc được phóng ra, không phải tốc độ của quả hay mức tốc độ mà mọi hạt đều đạt tới. Cơ chế phát tán giúp cây đưa thế hệ mới ra xa gốc, giảm sự tập trung hạt ở một chỗ. Với người đứng gần cây đang có quả chín, hiện tượng đó cũng là lý do cần thận trọng.

Nghiên cứu công bố năm 2020 trên tạp chí Integrative and Comparative Biology còn phát hiện một chi tiết bất ngờ. Khi phân tích video tốc độ cao, nhóm tác giả nhận thấy hạt bã đậu bay với chuyển động xoáy ngược, thay vì xoáy xuôi như giả định trước đó. Cách xoay này giúp hạt giữ tư thế làm giảm lực cản không khí, từ đó hỗ trợ bay xa hơn. Phần ước tính về khoảng cách trong nghiên cứu có sử dụng dữ liệu từ một loài cây khác có hạt hình dạng tương tự.

Vì sao gọi là cây "khỉ cũng không dám leo"?

Tên gọi monkey no-climb xuất hiện trong các tài liệu thực vật, trong đó có cơ sở dữ liệu Flora of Zimbabwe. Thân bã đậu có nhiều gai nhọn, một số nguồn mô tả gai dài khoảng 1 đến 2 cm. Biệt danh này gợi hình ảnh ngay cả loài vật giỏi leo trèo như khỉ cũng khó có thể bám vào thân cây. Tuy nhiên, đó thực chất chỉ là cách ví von trong dân gian chứ không phải kết quả nghiên cứu chứng minh loài khỉ không thể leo trèo lên cây bã đậu.

Ít người biết rằng loài cây có quả phát nổ này còn gắn với một vật dụng quen thuộc trên bàn viết thời xưa. Theo bộ tư liệu Flora of China, tên tiếng Anh sandbox tree bắt nguồn từ việc người ta từng tận dụng quả bã đậu đã bỏ hạt làm hộp chứa cát khô mịn. Khi viết bằng mực, người sử dụng rắc cát lên nét chữ còn ướt để thấm bớt mực, hạn chế nhòe và lem ra giấy.

Viện Nghiên cứu Thực vật Texas cho biết cách sử dụng này từng xuất hiện tại vùng Tây Ấn thời thuộc địa. Trước khi giấy thấm mực trở nên phổ biến, hộp cát là một trong những vật dụng giúp người viết xử lý những dòng chữ vừa hoàn thành. Chính công dụng tưởng chừng bình thường ấy đã để lại dấu ấn trong tên gọi của loài thực vật nổi tiếng vì khả năng phát tán hạt mạnh mẽ.

Ở Brazil, Bảo tàng Quốc gia thuộc Đại học Liên bang Rio de Janeiro giới thiệu bã đậu như cây có gỗ được sử dụng làm ván ép, hộp, diêm và một số vật liệu nội thất.

Một chi tiết thú vị khác nằm ở hình dạng những mảnh vỏ gỗ sau khi quả tách ra. Theo Flora of China, chúng có hình dáng được ví như cá heo và đôi khi được xâu thành vòng cổ. Tư liệu của Đại học Kentucky (Mỹ) còn ghi nhận người Bribri bản địa tại Costa Rica sử dụng các mảnh vỏ bã đậu để trang trí vòng cổ làm từ sợi pita.

Nhựa cây có thể gây tổn thương mắt, ăn phải hạt có nguy cơ ngộ độc

Theo Cơ quan Công viên Quốc gia Singapore (NParks), cây bã đậu có nhựa mủ gây kích ứng và chứa các thành phần độc khi ăn phải. Nhựa trắng tiết ra khi thân, cành hoặc lá bị tổn thương có thể gây viêm da, nổi mụn nước. Đặc biệt, nếu bắn vào mắt, chất này có nguy cơ làm tổn thương giác mạc, ảnh hưởng nghiêm trọng đến thị lực.

Hạt bã đậu cũng tiềm ẩn nguy hiểm khi nuốt phải. Một nghiên cứu công bố năm 2022 ghi nhận các biểu hiện ngộ độc ở người gồm nóng rát trong miệng, nôn mửa, tiêu chảy, đau đầu và khó thở. Vì vậy, người dân không nên ăn thử hạt hoặc tự sử dụng các bộ phận của cây làm thuốc.

Độc tính của loài thực vật này đã được giới khoa học quan tâm từ lâu. Năm 1971, các nhà nghiên cứu Đại học Kyoto (Nhật Bản) phân lập được hợp chất huratoxin từ nhựa bã đậu. Chất này có độc tính mạnh đối với cá, phù hợp với những ghi chép về việc người dân một số vùng từng dùng nhựa cây để làm cá choáng.