Vụ sụp đổ doanh nghiệp lớn nhất Mỹ: Cả thế giới thấy đống đổ nát, riêng một người phát hiện 'mỏ vàng', âm thầm xây cỗ máy kiếm tiền hàng tỷ USD

Tại thị trấn nhỏ Haynesville ở miền bắc bang Louisiana, cuộc sống thường ngày xoay quanh lễ hội bướm thường niên và những cánh đồng yên bình trải dài bất tận. Nhưng sâu hơn 3.000 mét dưới lòng đất là một trong những kho khí đốt tự nhiên lớn nhất thế giới, nơi đang góp phần đưa Mỹ trở thành cường quốc xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) số một toàn cầu.

Điều đáng chú ý là chủ sở hữu lớn nhất của nhiều giàn khoan tại đây không phải một tập đoàn dầu khí lâu đời như ExxonMobil hay Chevron, mà là Citadel, quỹ đầu cơ do tỷ phú Ken Griffin sáng lập.

Sự trỗi dậy của Citadel trong lĩnh vực năng lượng đang cho thấy một xu hướng mới trên thị trường hàng hóa toàn cầu: ranh giới giữa Phố Wall và thế giới tài nguyên vật chất ngày càng mờ nhạt.

Mỏ đá phiến Haynesville trải rộng hơn 23.000 km2 trên 3 bang Louisiana, Texas và Arkansas. Các nhà địa chất ước tính khu vực này vẫn còn khoảng 1,356 nghìn tỷ mét khối khí đốt cùng 152 triệu thùng dầu chưa được khai thác.

Những con số khổng lồ đó khiến Haynesville trở thành một trong những trung tâm khí đốt quan trọng nhất nước Mỹ, đóng vai trò then chốt trong làn sóng xuất khẩu LNG bùng nổ những năm gần đây.

Hiện có khoảng 62 giàn khoan hoạt động trong khu vực. Trong số đó, Citadel nổi lên như một trong những nhà vận hành lớn nhất.

Ít ai ngờ rằng nền móng cho bước đi này lại được xây dựng từ một trong những vụ sụp đổ tai tiếng nhất lịch sử doanh nghiệp Mỹ.

Rạng sáng ngày 2/12/2001, tập đoàn năng lượng Enron nộp đơn phá sản, đánh dấu vụ sụp đổ doanh nghiệp lớn nhất nước Mỹ thời điểm đó. Trong khi phần lớn giới tài chính còn đang bàng hoàng, Ken Griffin lập tức thuê máy bay riêng đưa 16 lãnh đạo cấp cao tới Houston.

Trong nhiều ngày liên tiếp, nhóm của Citadel phỏng vấn gần như toàn bộ đội ngũ giao dịch năng lượng của Enron, từ chuyên gia phân tích đến các nhà giao dịch cấp cao. Mục tiêu không chỉ là tuyển dụng nhân sự mà còn tìm hiểu cách thị trường năng lượng Mỹ vận hành.

Chiến lược này đem lại kết quả vượt xa mong đợi.

Dù UBS cuối cùng mua lại bộ phận giao dịch năng lượng Bắc Mỹ của Enron, Citadel đã nhanh tay thu hút nhiều chuyên gia phân tích định lượng xuất sắc nhất. Nhóm nhân sự này sau đó trở thành hạt nhân cho mảng kinh doanh hàng hóa của quỹ đầu cơ.

Ken Griffin từng tiết lộ rằng riêng hoạt động giao dịch hàng hóa đã đóng góp hơn 30 tỷ USD lợi nhuận cho Citadel trong nhiều năm, chưa kể giai đoạn bùng nổ sau đó.

Năm 2006, Citadel tiếp tục tận dụng cơ hội khi quỹ đầu cơ Amaranth Advisors sụp đổ sau những khoản cược sai lầm vào giá khí đốt tự nhiên. Citadel hợp tác với JPMorgan mua lại toàn bộ danh mục giao dịch của Amaranth trước khi thâu tóm luôn phần sở hữu của JPMorgan.

Các đối thủ cho rằng Griffin không đơn thuần gặp may. Ông đã chuẩn bị cho lĩnh vực hàng hóa từ rất sớm.

Ngay từ năm 2004, Citadel đã xây dựng các phòng nghiên cứu khí tượng chuyên biệt nhằm dự báo thời tiết - yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến nhu cầu điện năng, khí đốt và nhiều loại nguyên liệu khác.

Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, khi các ngân hàng đầu tư lớn bị siết chặt quy định quản lý và buộc phải thu hẹp hoạt động giao dịch hàng hóa vật chất, Citadel lại có thêm cơ hội mở rộng.

Trong lúc Goldman Sachs, Morgan Stanley và JPMorgan dần rút lui khỏi nhiều mảng kinh doanh tài nguyên thiên nhiên, Citadel âm thầm lấp đầy khoảng trống.

Năm 2014, công ty thành lập Citadel Energy Marketing (CEM), đơn vị đóng vai trò trung gian giữa nhà sản xuất và khách hàng tiêu thụ năng lượng.

Đến năm ngoái, CEM đã giao dịch gần 4.000 BTU khí đốt tự nhiên, tương đương khoảng 11% tổng lượng khí đốt tiêu thụ của Mỹ trong năm 2025. Quy mô này đưa Citadel ngang hàng với những tập đoàn giao dịch hàng hóa khổng lồ như Vitol và vượt qua nhiều tên tuổi lớn trong ngành năng lượng.

Một số chuyên gia nhận xét rằng nếu bật công tắc điện ở California ngày nay, rất có thể dòng điện đó đã đi qua chuỗi giao dịch hoặc phân phối có liên quan tới Citadel ở một công đoạn nào đó.

Bước ngoặt tiếp theo đến vào năm 2017 khi Griffin chiêu mộ Sebastian Barrack từ ngân hàng Macquarie của Australia để dẫn dắt Citadel Commodities.

Barrack mang đến tham vọng cực kỳ rõ ràng. Ông tuyên bố mục tiêu của Citadel không phải đơn giản là sở hữu một bộ phận hàng hóa trong quỹ đầu cơ, mà là xây dựng doanh nghiệp hàng hóa mạnh nhất thế giới.

Dưới thời Barrack, Citadel đẩy mạnh chiến lược dựa trên dữ liệu và công nghệ. Công ty tuyển thêm hàng loạt chuyên gia khí tượng, kỹ sư phần mềm, nhà khoa học dữ liệu và chuyên gia mô hình hóa định lượng. Hệ thống hiện xử lý hơn 17 terabyte dữ liệu mỗi ngày.

Nguồn dữ liệu được khai thác rất đa dạng, từ hình ảnh vệ tinh quan sát các kho chứa dầu, hoạt động khai thác mỏ, mùa màng nông nghiệp cho tới dữ liệu vận tải biển theo thời gian thực và các mô hình dự báo thời tiết hiện đại.

Barrack cho rằng ngành hàng hóa từng là lĩnh vực thiếu minh bạch, nơi những người nắm giữ hàng hóa vật chất có lợi thế vượt trội về thông tin. Tuy nhiên, sự bùng nổ của dữ liệu thay thế trong thập niên 2010 đã làm thay đổi hoàn toàn cuộc chơi.

Nhờ tận dụng dữ liệu tốt hơn nhiều đối thủ, Citadel nhanh chóng mở rộng quy mô.

Hiện bộ phận hàng hóa của công ty sở hữu hơn 260 nhà giao dịch, quản lý danh mục đầu tư và chuyên gia phân tích trên toàn cầu, cùng khoảng 100 kỹ sư chuyên trách.

Danh mục giao dịch trải rộng từ khí đốt tự nhiên, điện năng, các sản phẩm dầu mỏ, thời tiết, nông sản cho tới nhiều loại hàng hóa khác.

Thành công lớn nhất đến vào năm 2022 khi xung đột Nga - Ukraine làm đảo lộn thị trường năng lượng thế giới. Trong bối cảnh giá khí đốt châu Âu biến động dữ dội, Citadel được cho là thu về khoảng 8 tỷ USD lợi nhuận chỉ trong một năm. Riêng nhóm giao dịch khí đốt tại London đã mang lại khoảng 2 tỷ USD.

Khoản lợi nhuận khổng lồ này giúp Citadel vượt qua Bridgewater Associates của Ray Dalio để trở thành quỹ đầu cơ tạo ra nhiều lợi nhuận nhất lịch sử.

2 năm tiếp theo, bộ phận hàng hóa tiếp tục ghi nhận lợi nhuận khoảng 4 tỷ USD mỗi năm.

Dù kết quả trong giai đoạn 2025-2026 không còn bùng nổ như trước do cạnh tranh gia tăng và thị trường ổn định hơn, Citadel vẫn duy trì khả năng sinh lời đáng kể.

Tham vọng của Griffin cũng ngày càng rõ nét thông qua hàng loạt thương vụ mua bán.

Tháng 3/2025, Citadel chi khoảng 1 tỷ USD mua lại công ty Paloma Natural Gas với 57.000 mẫu đất tại Haynesville. Doanh nghiệp sau đó được đổi tên thành Apex Natural Gas, trùng với tên bộ xương khủng long Stegosaurus mà Griffin từng mua đấu giá.

Chỉ trong hơn 1 năm, số giàn khoan Citadel vận hành tại Haynesville tăng từ hai lên 14 giàn, nhiều hơn đối thủ gần nhất tới 5 giàn.

Song song với Mỹ, Citadel cũng mở rộng sang châu Âu và châu Á. Công ty mua lại doanh nghiệp điện lực Energy Grid tại Nhật Bản, hãng giao dịch điện FlexPower tại Đức và xây dựng trung tâm giao dịch mới ở Brisbane (Australia).

Những thương vụ này cho thấy Citadel đang muốn hiện diện ở mọi mắt xích quan trọng của chuỗi năng lượng toàn cầu.

Tuy nhiên, việc một quỹ đầu cơ ngày càng lấn sâu vào lĩnh vực hàng hóa vật chất cũng làm dấy lên nhiều câu hỏi.

Trong báo cáo năm 2014, Thượng viện Mỹ từng cảnh báo các định chế tài chính lớn có thể tận dụng vị thế trong cả thị trường tài chính lẫn thị trường hàng hóa vật chất để tạo lợi thế không công bằng hoặc gây ảnh hưởng đến giá cả.

Những lo ngại tương tự hiện bắt đầu xuất hiện đối với Citadel.

Khi một công ty vừa sở hữu tài sản khai thác, vừa giao dịch hàng hóa vật chất, vừa tham gia thị trường phái sinh, quy mô ảnh hưởng của họ có thể trở nên rất lớn.

Một cựu lãnh đạo Citadel cho rằng rủi ro lớn nhất không phải các mô hình giao dịch sai lệch mà là những sự cố ngoài dự tính. Nếu một cuộc khủng hoảng năng lượng, mất điện diện rộng hoặc biến động giá bất thường bị cho là có liên quan đến Citadel, tác động tới danh tiếng của công ty có thể rất nghiêm trọng.

Ngoài yếu tố chính trị, Citadel còn phải đối mặt với cạnh tranh ngày càng khốc liệt. Nhiều quỹ đầu cơ lớn như Balyasny Asset Management hay Jane Street đã bắt đầu tuyển dụng chuyên gia hàng hóa và mở rộng sang giao dịch vật chất.

Trong khi đó, những "gã khổng lồ" truyền thống như Glencore, Vitol, Trafigura hay Cargill vẫn sở hữu lợi thế mà Citadel khó sao chép đó là hệ thống mỏ khai khoáng, nhà máy chế biến, kho bãi và mạng lưới logistics toàn cầu được xây dựng suốt nhiều thập kỷ.

Một số chuyên gia cũng đặt câu hỏi liệu Citadel còn là một quỹ đầu cơ theo nghĩa truyền thống hay không.

Khi liên tục mua các công ty vận hành thực tế như Apex Natural Gas, Citadel ngày càng giống một tập đoàn đầu tư tư nhân hoặc một doanh nghiệp năng lượng tích hợp hơn là một nhà quản lý quỹ đơn thuần.

Tuy nhiên, Ken Griffin dường như không quá bận tâm trước những hoài nghi đó. Ông cho rằng thị trường năng lượng luôn cần những doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư vào năng lực dự phòng, ngay cả khi điều đó khiến họ thu được lợi nhuận lớn trong các giai đoạn khủng hoảng.

Theo FT