Điều gì xảy ra khi bạn tái sử dụng đồ nhựa dùng 1 lần?

Gần như nhà nào cũng có một ngăn kéo như thế, nơi những chiếc thìa nhựa trong, những hộp nhựa đựng cơm, đựng chè được rửa sạch rồi xếp lại “phòng khi cần”, một thói quen tằn tiện rất đáng quý của người Việt. Có điều, nhà sản xuất chỉ tính cho chúng một lần dùng, ở nhiệt độ vừa phải, trong thời gian ngắn, còn những gì xảy ra từ lần thứ hai trở đi thì chẳng ai bảo đảm cả.

Gặp nóng, nhựa bắt đầu “nhả” chất

Nhiều chiếc thìa nhựa trong, cứng, bẻ là gãy giòn được làm từ polystyrene, gọi tắt là PS. Loại nhựa này tạo nên từ một chất tên là styrene, và styrene không nằm yên mãi trong nhựa: nhóm nghiên cứu Đại học Kingston (Anh), trong công trình đăng trên tạp chí Foods năm 2021, thấy thức ăn càng nóng, càng nhiều chất béo thì styrene từ đồ đựng bằng PS thấm sang càng nhiều, và không chỉ styrene mà cả những mảnh vụn PS li ti cũng lọt vào. Năm 2018, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) thuộc Tổ chức Y tế Thế giới đã xếp styrene vào nhóm 2A, tức “có khả năng gây ung thư ở người”, dựa trên bằng chứng hạn chế ở người và bằng chứng đầy đủ ở động vật, nói nôm na là trên động vật đã rõ, còn trên người có dấu hiệu nhưng chưa đủ chắc.

Chai nước suối bằng nhựa PET cũng chịu chung quy luật ấy. Nhóm của giáo sư Paul Westerhoff (Đại học Bang Arizona, Mỹ), trên tạp chí Water Research năm 2008, đo lượng antimon, một kim loại dùng làm chất xúc tác khi sản xuất nhựa PET, thôi ra từ chai vào nước: ở 60 độ C phải mất 176 ngày lượng antimon mới vượt ngưỡng cho phép của nước uống ở Mỹ, nhưng ở 80 độ C thì chỉ cần hơn một ngày. Vậy nên khuấy sữa nóng bằng thìa nhựa, rót nước sôi vào chai nhựa hay tráng chúng bằng nước sôi “cho sạch”, tức là bạn đang đặt chúng vào đúng điều kiện khiến nhựa nhả chất nhiều nhất.

Mỗi lần rửa, nhựa lại vụn ra một chút

Nguy cơ thứ hai đến từ vi nhựa, tức những mảnh nhựa nhỏ hơn hạt cát, có loại nhỏ tới mức mắt thường không thấy. Đồ dùng một lần vốn mỏng, mỗi lần cọ bằng miếng rửa bát hay ngâm nước nóng là bề mặt lại xước thêm. Khi gặp nhiệt, con số còn đáng giật mình hơn: theo nghiên cứu của Đại học Nebraska-Lincoln (Mỹ) đăng trên tạp chí Environmental Science & Technology năm 2023, quay lò vi sóng hộp nhựa đựng đồ ăn trẻ em có thể thả ra hơn 4 triệu hạt vi nhựa và hơn 2 tỷ hạt nano nhựa trên mỗi centimet vuông, một diện tích chỉ cỡ móng tay út. Ngay cả bình sữa bằng nhựa PP, loại vốn được làm để dùng nhiều lần, khi tiệt trùng bằng nước nóng theo hướng dẫn cũng nhả tới 16,2 triệu hạt vi nhựa mỗi lít, theo nhóm Đại học Trinity Dublin (Ireland) trên tạp chí Nature Food năm 2020.

Vi nhựa vào người rồi đi đâu, khoa học vẫn đang tìm hiểu. Một nghiên cứu trên tạp chí y khoa New England Journal of Medicine năm 2024 thấy những người có vi nhựa trong mảng xơ vữa, tức lớp cặn mỡ bám ở mạch máu cổ, có nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ hoặc tử vong cao gấp khoảng 4,5 lần sau 34 tháng theo dõi, dù đây mới là nghiên cứu quan sát, cho thấy hai điều này đi cùng nhau chứ chưa chứng minh vi nhựa là thủ phạm.

Nhìn đâu để biết nhựa nào dùng lại được?

Nhiều người nghĩ cứ lật đáy thấy con số trong hình tam giác là biết nhựa tốt hay xấu, nhưng theo tiêu chuẩn quốc tế ASTM D7611, con số ấy chỉ cho biết đó là loại nhựa gì, không phải giấy chứng nhận an toàn, càng không phải lời bảo đảm dùng lại được. Dù vậy nó vẫn là manh mối đầu tiên: số 1 (PET) thường là chai nước, chai nước ngọt; số 6 (PS) là thìa, cốc nhựa trong, hộp xốp, đều là hàng làm ra để dùng một lần; còn số 5 (PP) chịu nhiệt tốt hơn nên hay được dùng làm hộp đựng thức ăn nhiều lần.

Manh mối đáng tin hơn là các ký hiệu in kèm. Hình chiếc cốc và cái nĩa cho biết vật liệu được phép tiếp xúc với thực phẩm, theo quy định khung số 1935/2004 của Liên minh châu Âu. Hình bát đĩa dưới tia nước nghĩa là đồ đã qua thử nghiệm rửa máy theo tiêu chuẩn châu Âu EN 12875, thường là 125 lần rửa mà không hư hỏng, còn hình lò vi sóng nghĩa là đã được hâm thử theo tiêu chuẩn EN 15284 mà không nứt, chảy hay biến dạng. Ở châu Âu, một món nhựa muốn được xếp vào loại dùng nhiều lần phải chịu ít nhất 25 lần rửa máy và qua các bài thử thôi nhiễm lặp lại, tức là kiểm tra xem lần dùng thứ hai, thứ ba nó có nhả chất vào thức ăn hay không.

Còn nhìn bằng mắt, sờ bằng tay, đồ dùng nhiều lần thường dày, chắc, nặng tay, in rõ ký hiệu và hướng dẫn nhiệt độ. Đồ dùng một lần thì mỏng, nhẹ, uốn nhẹ đã nứt, thường đi kèm hộp cơm hay cốc nước mang về và gần như không in gì ngoài con số trong tam giác. Bất kể loại nào, hễ thấy cong vênh, xước mờ, ngả màu hay ám mùi là lúc nên bỏ.

Không phải cứ dùng lại là sai

Cái lỗi không nằm ở thói quen dùng lại, mà ở chỗ dùng lại nhầm thứ. Đồ ghi “dùng một lần” thì dùng một lần thôi, đừng đựng đồ nóng, đồ nhiều dầu mỡ, đừng cho vào lò vi sóng. Muốn tiết kiệm mà vẫn yên tâm, một chiếc thìa inox, một cái bát sứ dùng cả chục năm mới là thứ đáng giữ trong ngăn kéo.