Gạo Ấn Độ, Thái Lan, Việt Nam sắp đón sóng gió, ‘thủ phạm’ là ai?

Theo Nikkei Asia, khi mùa vụ lúa bắt đầu tại Nam và Đông Nam Á, nông dân ở Ấn Độ, Việt Nam và Thái Lan đang phải đối mặt với cú sốc chi phí đầu vào, trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông làm gián đoạn chuỗi cung ứng phân bón toàn cầu.

Theo dữ liệu từ Ngân hàng Thế giới, giá phân bón urê – loại phân bón gốc nitơ quan trọng đối với cây lúa – đã tăng mạnh trong thời gian gần đây. Cụ thể, giá urê tăng 54% trong tháng 3 và tiếp tục tăng thêm 18% trong tháng 4, lên mức 857 USD/tấn, vượt xa đỉnh 726 USD/tấn ghi nhận trước đó và cao hơn gấp đôi so với cùng kỳ năm ngoái.

Diễn biến này chủ yếu xuất phát từ xung đột liên quan đến Iran, gây gián đoạn sản xuất và vận chuyển tại khu vực Trung Đông – nơi cung cấp từ 30% đến 35% lượng urê xuất khẩu toàn cầu, đặc biệt từ các quốc gia vùng Vịnh như Qatar và Saudi Arabia. Các cơ sở sản xuất bị hư hại, trong khi hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz – tuyến hàng hải chiến lược – bị đình trệ trên thực tế.

Giá phân bón tăng cao kéo theo chi phí sản xuất nông nghiệp leo thang. Ước tính tổng chi phí đầu vào, bao gồm phân bón, vật tư và vận chuyển, có thể tăng từ 50% đến 80% trong mùa vụ năm nay. Trong bối cảnh giá lương thực toàn cầu chỉ được dự báo tăng khoảng 2% trong năm 2026, khả năng chuyển phần chi phí tăng thêm sang người tiêu dùng là rất hạn chế.

Điều này buộc nhiều nông dân, đặc biệt tại các thị trường mới nổi, phải cắt giảm lượng phân bón sử dụng – yếu tố có thể ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất cây trồng.

Ông Dawit Mekonnen, chuyên gia kinh tế cấp cao tại Ngân hàng Thế giới, nhận định: châu Á là khu vực phụ thuộc lớn vào nguồn năng lượng và phân bón từ Trung Đông. Nếu tình trạng gián đoạn kéo dài sau tháng 6, nguy cơ thiếu hụt nguồn cung đầu vào sẽ gia tăng đáng kể.

Tại Nam và Đông Nam Á, tháng 5 đánh dấu thời điểm bắt đầu vụ lúa chính, trùng với mùa mưa – giai đoạn quan trọng đối với các giống lúa hạt dài như indica và jasmine, chiếm khoảng 90% thương mại gạo toàn cầu.

Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc, những điều chỉnh trong kế hoạch sản xuất đang diễn ra trên diện rộng, từ bang Punjab của Ấn Độ đến khu vực đồng bằng Mekong. Việt Nam – quốc gia xuất khẩu gạo lớn thứ hai thế giới – được cho là đang cân nhắc giảm sản lượng do chi phí năng lượng tăng làm thu hẹp biên lợi nhuận. Thái Lan và Bangladesh cũng chịu áp lực tương tự.

Ấn Độ, nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới với sản lượng khoảng 150 triệu tấn mỗi năm, đặc biệt dễ bị tổn thương khi phụ thuộc vào nguồn phân bón nhập khẩu, trong đó khoảng 40% đến từ khu vực vùng Vịnh. Dù chính phủ có chính sách trợ cấp, biến động giá quốc tế vẫn tạo áp lực lớn lên ngân sách và chuỗi cung ứng.

Trong niên vụ 2024–2025, Ấn Độ xuất khẩu khoảng 23 triệu tấn gạo, tương đương 15% sản lượng. Tuy nhiên, nước này từng áp dụng hạn chế xuất khẩu trong quá khứ khi lo ngại về nguồn cung nội địa.

Thị trường gạo toàn cầu có tính tập trung cao, với nguồn cung xuất khẩu chủ yếu đến từ một số quốc gia như Ấn Độ, Việt Nam, Thái Lan và Pakistan, mỗi nước chỉ xuất khẩu từ 5–8 triệu tấn (ngoại trừ Ấn Độ). Trong khi đó, nhiều quốc gia như Philippines hay các nước châu Phi cận Sahara phụ thuộc lớn vào nhập khẩu.

Trong bối cảnh đó, việc gián đoạn kéo dài tại eo biển Hormuz không chỉ đẩy giá phân bón tăng cao mà còn làm gia tăng rủi ro đối với an ninh lương thực toàn cầu, đặc biệt tại các khu vực phụ thuộc nhập khẩu.

Ngân hàng Thế giới dự báo giá phân bón có thể tăng thêm 31% trong năm 2026, riêng urê tăng khoảng 60%. Nếu xu hướng này tiếp diễn, tác động lan tỏa sang thị trường nông sản, đặc biệt là gạo, là khó tránh khỏi.