Tạo đột phá trong quản lý, sử dụng nguồn lực đất đai:Bài cuối: Để đất đai thực sự trở thành nguồn lực cho tăng trưởng

Chính sách thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cần chuyển từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang “tái thiết cuộc sống cho người dân”, qua đó giải quyết căn cơ các điểm nghẽn, đưa đất đai thực sự trở thành nguồn lực cho tăng trưởng.

Từ quản lý hành chính sang giải phóng nguồn lực đất đai

Tại các phiên thảo luận về định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024, nhiều đại biểu Quốc hội thống nhất cao với sự cần thiết và tính cấp bách của việc sửa đổi toàn diện luật.

Đây được xác định là nhiệm vụ quan trọng nhằm thể chế hóa Nghị quyết số 21-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIV, đồng thời tiếp tục hoàn thiện chính sách, pháp luật về đất đai để khơi thông và phát huy hiệu quả nguồn lực đất đai, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Một trong những giải pháp quan trọng được nhiều đại biểu đề cập là phân cấp, phân quyền mạnh hơn cho địa phương.

Dự thảo Luật định hướng giao địa phương thực hiện một số nội dung như giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất thuộc thẩm quyền. Điều này được đánh giá là phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp và yêu cầu “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.

Phân quyền không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Đại biểu Quốc hội Nguyễn Đại Thắng (Đoàn Hưng Yên) đề nghị, việc phân cấp phải đi đôi với kiểm soát quyền lực, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình. Đặc biệt, những quyết định liên quan trực tiếp đến quyền sử dụng đất, thu hồi đất, giá đất và nghĩa vụ tài chính cần có cơ chế kiểm soát đủ chặt chẽ để hạn chế nguy cơ lạm quyền, thất thoát hoặc vận dụng tùy tiện.

Cũng liên quan vấn đề này, đại biểu Quốc hội Nguyễn Đặng Ân (Đoàn Lạng Sơn) cho rằng, cần phân định cụ thể hơn thẩm quyền giữa cấp tỉnh và cấp xã, đồng thời bảo đảm các điều kiện về nhân lực, dữ liệu, kinh phí và hỗ trợ chuyên môn cho cấp xã.

Nếu chỉ giao thêm thẩm quyền mà không đi kèm nguồn lực, phân cấp có thể trở thành áp lực, thậm chí làm gia tăng rủi ro pháp lý đối với cán bộ cơ sở.

Đó cũng là vấn đề được đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn Lâm Đồng) lưu ý. Theo đại biểu, chưa nên vội giao trực tiếp cho cấp xã những thẩm quyền phức tạp như thu hồi đất, giao đất trong bối cảnh cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia đang tiếp tục hoàn thiện, còn năng lực chuyên môn và điều kiện thực thi giữa các địa bàn chưa đồng đều.

Để tránh tình trạng “mỗi nơi một kiểu”, các đại biểu đề nghị Chính phủ ban hành khung trình tự, thủ tục hành chính thống nhất trên toàn quốc.

Địa phương có thể chủ động xây dựng cơ chế phối hợp nội bộ để rút ngắn thời gian xử lý, nhưng không đặt thêm thành phần hồ sơ, điều kiện hoặc thủ tục hành chính ngoài khung pháp luật. Cách tiếp cận này vừa tạo dư địa cho địa phương chủ động, vừa bảo đảm môi trường đầu tư thống nhất, minh bạch và giảm chi phí tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp.

Cùng với phân cấp, chuyển đổi số và xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai được xem là một điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý.

Đại biểu Quốc hội Hoàng Minh Hiếu (Đoàn Nghệ An) đề nghị xây dựng hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu quốc gia về đất đai thống nhất, dùng chung; đồng thời làm rõ mối quan hệ giữa Luật Đất đai với Luật Dữ liệu và các luật liên quan. Mọi hoạt động tạo lập, cập nhật, chỉnh sửa, phê duyệt, khai thác dữ liệu cần xác định rõ chủ thể thực hiện và phải lưu giữ lịch sử thay đổi để phục vụ kiểm tra, giám sát, truy vết trách nhiệm.

Một điểm nghẽn khác được các đại biểu đặc biệt quan tâm là sự thiếu đồng bộ giữa Luật Đất đai với Luật Nhà ở và Luật Kinh doanh bất động sản.

Các đại biểu đề nghị Chính phủ rà soát đến từng điều khoản có liên thông giữa các luật, bảo đảm một chính sách được mở ra ở luật này phải có đầy đủ cơ chế thực hiện ở luật khác, tránh tình trạng chính sách đúng nhưng không thể đi vào cuộc sống do vướng quy định liên quan.

Theo đại biểu Quốc hội Phạm Thu Xanh (Đoàn Hải Phòng), sửa Luật Đất đai lần này cần xử lý tận gốc mối quan hệ giữa Luật Đất đai với các nghị quyết chuyên đề của Quốc hội, trong đó có Nghị quyết số 254/2025/QH15 về một số cơ chế, chính sách tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong tổ chức thi hành Luật Đất đai. Những nội dung còn thiếu cần được bổ sung, đồng thời quy định rõ nguyên tắc áp dụng và cơ chế chuyển tiếp. Đây là cơ sở để tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực và đưa chính sách vào cuộc sống.

Tái thiết cuộc sống và xử lý những “điểm nghẽn” tồn đọng

Nếu phân cấp, chuyển đổi số và đồng bộ pháp luật tạo điều kiện để đất đai được vận hành hiệu quả hơn, thì cơ chế giá đất và thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là những vấn đề có tác động trực tiếp đến người dân, doanh nghiệp và tiến độ dự án.

Các đại biểu Quốc hội đặc biệt quan tâm đến quy định về bảng giá đất và hệ số điều chỉnh giá đất. Đại biểu Hoàng Minh Hiếu cho biết, so với Luật Đất đai năm 2024, dự thảo lần này không còn quy định về cơ chế giá đất cụ thể. Vì vậy, bảng giá đất và hệ số K gần như trở thành cơ sở chủ yếu để xác định giá đất phục vụ nghĩa vụ tài chính và bồi thường, trừ trường hợp đấu giá đất.

Theo đại biểu, cách tiếp cận mới có ưu điểm là đơn giản hơn, nhưng đồng thời làm tăng đáng kể vai trò của bảng giá đất và hệ số K. Trong khi đó, dự thảo chưa quy định cụ thể tiêu chí, nguyên tắc, phương pháp xác định hệ số K cũng như chu kỳ điều chỉnh.

Do đó, đại biểu Hoàng Minh Hiếu đề nghị bổ sung các nguyên tắc bắt buộc như khách quan, công khai, minh bạch, dựa trên dữ liệu và có khả năng kiểm chứng; đồng thời tăng cường cơ chế kiểm tra, giám sát, công khai phương pháp, nguồn dữ liệu và kết quả tính toán ở mức cần thiết, cũng như rà soát hệ số K định kỳ.

Đại biểu Nguyễn Đặng Ân cũng đề nghị quy định rõ nguyên tắc, trường hợp và thời điểm rà soát, điều chỉnh bảng giá đất và hệ số điều chỉnh giá đất, nhất là khi dữ liệu đầu vào hoặc tình hình thực tế có biến động. Theo đại biểu, đây là điều kiện để cơ chế mới thực sự đơn giản, minh bạch và thuận lợi khi triển khai.

Đại biểu Nguyễn Đại Thắng đề nghị quy định rõ hơn thứ tự ưu tiên và điều kiện áp dụng các hình thức bồi thường. Theo đó, cần ưu tiên bố trí đất có cùng mục đích sử dụng hoặc nhà ở, đất ở tái định cư; bồi thường bằng tiền chỉ thực hiện khi không có quỹ đất, quỹ nhà phù hợp hoặc theo nguyện vọng của người bị thu hồi đất.

Quan trọng hơn, việc tái định cư không thể chỉ được đo bằng diện tích căn nhà hay giá trị khoản tiền bồi thường. Các tiêu chí cần được lượng hóa, có thể kiểm tra, giám sát, bao gồm vị trí, diện tích, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, khả năng tiếp cận trường học, y tế, giao thông, dịch vụ thiết yếu và điều kiện duy trì sinh kế. Mục tiêu cuối cùng là bảo đảm người có đất bị thu hồi có nơi ở, điều kiện sống và sinh kế bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.

Cùng với đó, việc thu hồi đất cần gắn với tổ chức lại không gian phát triển và hiệu quả sử dụng đất.

Đại biểu Quốc hội Lê Văn Thế (Đoàn Ninh Bình) cho rằng, không nên chỉ dừng ở việc lấy đủ diện tích đất cho công trình mà phải tính đến chất lượng không gian hình thành sau dự án. Dự thảo Luật cần có tiêu chí khách quan để đánh giá phần đất còn lại. Nếu đất vẫn có thể sử dụng thì phải tôn trọng quyền lựa chọn của người dân, còn nếu thu hồi để chỉnh trang, tổ chức lại không gian rộng hơn thì phải có căn cứ pháp lý, quy hoạch, dự án và phạm vi rõ ràng.

Từ những vấn đề trên, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên yêu cầu cơ quan soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện chính sách theo tinh thần Nghị quyết số 21-NQ/TW.

Trong đó, về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, cần hướng tới một quy hoạch thống nhất trên phạm vi một đơn vị hành chính, tích hợp và đồng bộ với hệ thống quy hoạch, không chồng lấn, không chẻ nhỏ các chỉ tiêu.

Về giá đất và tài chính đất đai, cần bảo đảm chi phí đầu vào hợp lý cho sản xuất, kinh doanh, nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Như vậy, yêu cầu sửa Luật Đất đai lần này không chỉ nằm ở việc “gỡ” từng thủ tục hay xử lý từng dự án đang vướng mắc. Cốt lõi là tạo dựng một cơ chế vận hành mới, trong đó đất đai được nhìn nhận đầy đủ như một nguồn lực phát triển; quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất được bảo đảm.

Cùng với đó, doanh nghiệp có môi trường pháp lý minh bạch, ổn định; địa phương được trao quyền nhưng phải chịu trách nhiệm và chịu sự kiểm soát; còn Nhà nước chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển.