Lộ 'đại gia' đứng sau mua 90% dầu thô xuất khẩu của Iran, dùng đồng nội tệ giúp Tehran nhập nhiều loại hàng hóa dù bị trừng phạt

Là đối tác lâu năm, Bắc Kinh đã góp phần quan trọng giúp Tehran duy trì sức chống chịu trước các lệnh trừng phạt và tình trạng bị cô lập kéo dài suốt nhiều thập niên. Khi Mỹ và Israel thực hiện các đợt không kích nhằm vào Iran từ cuối tháng trước, Trung Quốc vẫn giữ lập trường thận trọng. Tuy nhiên, phía sau những tuyên bố ngoại giao mềm mỏng, mạng lưới hỗ trợ của Bắc Kinh dành cho Tehran vẫn vận hành âm thầm nhưng hiệu quả.

Trụ cột quan trọng nhất trong mối quan hệ này chính là dầu mỏ. Trung Quốc hiện là khách hàng lớn nhất của Iran, tiêu thụ khoảng 90% lượng dầu thô xuất khẩu của nước này, tương đương khoảng 1,6 triệu thùng/ngày. Nguồn thu từ dầu mang lại cho Tehran hàng chục tỷ USD mỗi năm, trở thành huyết mạch tài chính trong bối cảnh bị hạn chế tiếp cận thị trường quốc tế. Đổi lại, Trung Quốc được hưởng lợi khi mua dầu với giá chiết khấu so với thị trường.

Đáng chú ý, phần lớn lượng dầu này không được nhập khẩu bởi các tập đoàn năng lượng nhà nước Trung Quốc, mà thông qua các nhà máy lọc dầu tư nhân quy mô nhỏ. Cách tiếp cận này giúp Bắc Kinh duy trì khoảng cách với các giao dịch có nguy cơ vi phạm lệnh trừng phạt, đồng thời giảm thiểu rủi ro cho các doanh nghiệp lớn có liên kết với hệ thống tài chính toàn cầu. Nguồn gốc dầu cũng thường được “che giấu” thông qua các khâu trung gian, khiến việc truy vết trở nên khó khăn.

Song song với dòng chảy dầu mỏ là một hệ thống tài chính ngầm phức tạp. Theo các quan chức Mỹ, Iran đã xây dựng một mạng lưới “ngân hàng bóng tối” toàn cầu, trong đó Trung Quốc đóng vai trò trung gian quan trọng. Các nhà máy lọc dầu Trung Quốc thanh toán bằng đồng nhân dân tệ và Tehran sử dụng nguồn tiền này để mua hàng hóa từ Trung Quốc rồi vận chuyển về nước.

Một phần doanh thu dầu được chuyển đổi thành các dự án hạ tầng theo hình thức trao đổi, trong khi phần còn lại đi qua mạng lưới công ty bình phong và các trung tâm tài chính như Hồng Kông, Dubai hay Singapore trước khi được chuyển đổi sang các đồng tiền khác.

Không chỉ dừng lại ở kinh tế, mối liên kết giữa 2 nước còn mở rộng sang lĩnh vực công nghệ và quốc phòng. Dù Trung Quốc đã ngừng bán vũ khí trực tiếp cho Iran từ trước khi tham gia các lệnh trừng phạt của Liên Hợp Quốc năm 2007, các công ty nước này vẫn bị cáo buộc cung cấp nhiều loại hàng hóa có thể sử dụng cho mục đích quân sự. Những mặt hàng này bao gồm động cơ dùng trong máy bay không người lái, hóa chất phục vụ sản xuất nhiên liệu tên lửa và các linh kiện điện tử.

Các báo cáo gần đây cho thấy hoạt động vận chuyển vật liệu liên quan đến tên lửa vẫn tiếp diễn. Năm ngoái, 2 tàu liên quan đến một doanh nghiệp nhà nước Iran đã rời Trung Quốc với khoảng 1.000 tấn vật liệu có thể dùng để sản xuất nhiên liệu rắn cho tên lửa tầm trung.

Đến giữa năm 2025, Iran tiếp tục đặt mua hàng nghìn tấn nguyên liệu tương tự. Dù phía Trung Quốc khẳng định kiểm soát chặt chẽ các mặt hàng “lưỡng dụng”. Những diễn biến này vẫn làm dấy lên lo ngại về khả năng hỗ trợ gián tiếp cho năng lực quân sự của Tehran.

Ở phương diện quốc tế, Trung Quốc cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giúp Iran phá vỡ thế cô lập. Năm 2023, Bắc Kinh làm trung gian cho việc khôi phục quan hệ ngoại giao giữa Iran và Saudi Arabia - một bước ngoặt lớn trong ngoại giao Trung Đông, dù thành quả này đang bị lung lay. Cùng với Nga, Trung Quốc cũng thúc đẩy việc Iran gia nhập các tổ chức quốc tế như BRICS và Tổ chức Hợp tác Thượng Hải, qua đó mở rộng không gian hợp tác kinh tế và an ninh cho Tehran.

Theo WSJ