Thời sinh viên Elon Musk từng thuê nguyên căn nhà 10 phòng, sau đó tổ chức tiệc và bán vé như một club thực thụ

Đầu thập niên 1990, khi còn là sinh viên Đại học Pennsylvania, Elon Musk cùng bạn cùng phòng Adeo Ressi thuê một căn nhà lớn ngoài khuôn viên trường. Đó là nhà hội sinh viên cũ với 10 phòng ngủ, giá rẻ vì đã bỏ trống lâu không ai thuê. Thay vì đi làm thêm như bạn bè, hai người biến nó thành một hộp đêm không giấy phép hoạt động vào cuối tuần. Vé vào cửa 5 USD, bao gồm bia và Jello shot uống thoải mái, có đêm kéo tới gần 500 người, tức khoảng 2.500 USD tiền mặt chỉ trong một đêm.

Câu chuyện được kể lại trong cuốn tiểu sử "Elon Musk: Tesla, SpaceX, and the Quest for a Fantastic Future" của Ashlee Vance xuất bản năm 2015, ở trang 42 và 43. Musk đã xác nhận trên mạng xã hội ít nhất hai lần, năm 2019 và năm 2022, mô tả căn nhà nhìn rất ổn vào ban đêm nhưng kinh khủng vào ban ngày với đèn tím, sơn phát quang và những khối kim loại phế liệu dựng thành tượng.

Ông nói mình tự lo học phí và có thể kiếm đủ tiền nhà cả tháng chỉ trong một đêm. Adeo Ressi, người sau này trở thành chủ tịch Founder Institute, gọi thẳng nó là một quán rượu lậu không giấy phép. Chuyện lan truyền nhiều năm dưới dạng giai thoại mạng xã hội, tới tháng 3/2026 lại nổi lên và được trang kiểm chứng thông tin Snopes xác minh, kết luận là có thật.

Cơ hội nằm ngay trong khoản chi phí phải trả hằng tháng

Nhìn dưới góc kinh doanh, đây là mô hình sạch sẽ đến mức khó tin. Khoản chi lớn nhất của bất kỳ cơ sở giải trí nào là mặt bằng, và ở đây mặt bằng đã tồn tại sẵn dưới dạng một nghĩa vụ phải trả dù có làm gì hay không. Tiền thuê nhà không phải chi phí đầu tư, nó là chi phí chìm. Việc hai sinh viên làm chỉ đơn giản là bắt tài sản đang nằm im phải sinh ra dòng tiền vào đúng hai đêm cuối tuần, khoảng thời gian mà căn nhà vốn dĩ vẫn trống.

Phần còn lại gần như không có chi phí biến đổi đáng kể. Không lương nhân viên, không thuế, không giấy phép, không khấu hao, đầu vào chỉ là bia và đồ trang trí. Biên lợi nhuận vì thế cao bất thường, dù đi kèm rủi ro pháp lý mà một doanh nghiệp thật không bao giờ được phép chấp nhận.

Điểm đáng chú ý hơn nằm ở chỗ nhu cầu vốn đã có sẵn. Sinh viên vẫn tiệc tùng, vẫn trả tiền cho bia rượu, chỉ là số tiền đó chảy đi nơi khác. Musk và Ressi không tạo ra nhu cầu mới, họ chỉ dựng một điểm tập kết cho nhu cầu đang trôi nổi rồi thu phí ở cửa. Mô hình này còn được nhân rộng, khi cuốn tiểu sử ghi lại rằng sau đó hai người chuyển sang một căn nhà khác lớn hơn với 14 phòng.

Một thói quen bắt đầu từ năm 12 tuổi

Nếu chỉ dừng ở câu chuyện hộp đêm thì đó là một trò xoay xở của sinh viên. Nhưng đặt cạnh những gì Musk làm trước và sau đó, nó lộ ra là một thói quen lặp đi lặp lại.

Musk có chiếc máy tính đầu tiên là một chiếc Commodore VIC-20 năm chín tuổi, kèm cuốn sách hướng dẫn ngôn ngữ BASIC mà ông học xong trong ba ngày. Ba năm sau, ở tuổi 12, ông viết một trò chơi bắn phi thuyền tên Blastar. Mã nguồn của trò chơi được đăng trên tạp chí chuyên ngành PC and Office Technology năm 1984, và Musk nhận 500 USD cho sản phẩm đó. Đây là chi tiết đáng chú ý không phải vì số tiền, mà vì phản xạ. Ở tuổi đó, một đứa trẻ biết lập trình thường dừng lại ở chỗ khoe bạn bè. Musk tìm ra chỗ có người sẵn sàng trả tiền cho thứ mình vừa làm, rồi bán nó đi. Ba mươi năm sau, một kỹ sư phần mềm khôi phục lại đoạn mã ấy từ ảnh chụp trong sách của Vance và biến nó thành trò chơi chạy được trên trình duyệt.

Vài năm sau đó, khi khoảng 14 tuổi, Musk và em trai Kimbal từng lên kế hoạch mở một tiệm trò chơi điện tử gần trường. Kế hoạch đổ vỡ vì họ chưa đủ tuổi để đứng tên xin giấy phép. Chi tiết này ít được nhắc tới hơn câu chuyện Blastar, nhưng nó cho thấy tư duy đã đi xa hơn việc bán một sản phẩm đơn lẻ. Đó là ý định vận hành một cơ sở kinh doanh có mặt bằng, có dòng khách và có doanh thu lặp lại, ở tuổi mà bạn bè cùng lứa chỉ nghĩ tới việc xin tiền bố mẹ để chơi.

Rồi tới hộp đêm ở West Philadelphia. Rồi tới năm 1995, khi Musk bỏ Đại học Stanford chỉ sau vài ngày nhập học để cùng Kimbal lập Zip2, công ty cung cấp dữ liệu chỉ dẫn thành phố cho các tòa soạn báo trực tuyến. Musk từng công khai cơ cấu vốn khởi điểm của Zip2, khoảng 2.000 USD từ chính ông cộng với chiếc máy tính tự lắp, khoảng 5.000 USD từ em trai và khoảng 8.000 USD từ một nhà đầu tư thiên thần tên Greg Kouri. Bốn năm sau, Compaq mua lại Zip2 với giá 307 triệu USD.

Xâu chuỗi lại, điểm chung của cả bốn lần đều giống nhau. Không lần nào Musk đi tìm một thị trường mới mẻ ở đâu xa. Ông nhìn vào thứ đang nằm ngay trước mặt, một đoạn mã tự viết, một khu phố có trẻ con nhưng chưa có tiệm game, một căn nhà thuê bỏ trống hai đêm cuối tuần, một cơ sở dữ liệu doanh nghiệp mà các tòa báo đang cần, rồi hỏi thứ này có ai trả tiền không và trả bao nhiêu.

Chỗ mà câu chuyện truyền cảm hứng thường bị gọt cho tròn

Chuỗi câu chuyện này rất dễ bị đóng gói thành một mẩu tin kiểu tỷ phú tự thân, và mỗi lần lan truyền lại nó được gọt bớt cho gọn ghẽ hơn. Cần nói rõ hai điều.

Thứ nhất, chi tiết "tự trả tiền học" chưa bao giờ được thống nhất. Musk chuyển từ Đại học Queen's ở Canada sang Đại học Pennsylvania năm 1992 theo diện học bổng và cho biết ra trường mang khoảng 100.000 USD nợ sinh viên. Ở chiều ngược lại, cha ông là Errol Musk khẳng định có gửi tiền kiếm được từ việc bán ngọc lục bảo sang cho hai anh em để chi tiêu trong giai đoạn học đại học. Hai phiên bản này chưa bao giờ được đối chiếu độc lập, và cả hai bên đều có lý do riêng khi kể lại theo cách của mình.

Thứ hai, khoảng cách từ 500 USD tiền bán một trò chơi hay 2.500 USD một đêm bán vé tới việc xây dựng Tesla và SpaceX được lấp đầy bằng học bổng, nợ vay, đúng thời điểm bùng nổ của Internet, một vụ bán công ty hàng trăm triệu USD và cả những nguồn lực gia đình còn đang tranh cãi. Bản năng kiếm tiền là điều kiện cần, không phải điều kiện đủ, và bất kỳ ai đọc những câu chuyện kiểu này rồi tin rằng chỉ cần nhạy với cơ hội là đủ thì đều đang đọc thiếu một nửa.

Nhưng phần còn lại vẫn dùng được, và dùng được cho bất kỳ ai. Cơ hội đầu tiên hiếm khi nằm ở một thị trường xa lạ nào đó cần nghiên cứu mới thấy. Nó thường nằm trong chính khoản chi phí mình đang phải trả hằng tháng, trong kỹ năng mình đã có sẵn nhưng chưa từng nghĩ tới việc bán, hoặc trong khoảng thời gian mà tài sản của mình đang nằm không. Thứ tách Musk khỏi những sinh viên khác trong căn nhà đêm đó không phải kiến thức tài chính từ Wharton, mà là thói quen nhìn mọi thứ quanh mình rồi tự hỏi cái này quy ra tiền được không.