Biệt phủ hơn 5.000m2 của nghệ sĩ Xuân Hinh

Ẩn mình trong khu vườn lâu năm ở ngoại thành Hà Nội, cơ ngơi hơn 5.000m2 của NSƯT Xuân Hinh gây chú ý bởi hàng triệu viên ngói, gạch cổ và cách kết hợp kiến trúc đương đại với những ký ức quen thuộc của làng quê Bắc Bộ.

Nhắc đến cơ ngơi này, nhiều người quen gọi đây là một “biệt phủ”. Tuy nhiên, công trình thực tế không chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt của gia đình mà còn được dành một phần lớn cho Bảo tàng Đạo Mẫu, nơi thờ tự, trưng bày hiện vật và lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống mà nam nghệ sĩ theo đuổi nhiều năm.

Theo hồ sơ dự án trên chuyên trang kiến trúc ArchDaily, công trình do ARB Architects thiết kế, hoàn thành năm 2023 và được ghi nhận với diện tích 5.500m2. Điều đáng chú ý là trên khu đất rộng này không xuất hiện một khối biệt thự đồ sộ chiếm vị trí trung tâm. Thay vào đó, nhiều khối công trình được bố trí xen giữa cây cối, sân vườn và những yếu tố cũ đã có từ trước.

Hàng triệu viên ngói cổ giữa khu vườn 50 năm tuổi

Công trình mang tên “Linh Từ - Uống nước nhớ nguồn”, được nghệ sĩ Xuân Hinh dành nhiều năm xây dựng, sử dụng khoảng 5 triệu viên ngói cổ cùng 1 triệu viên gạch thất cổ. Số vật liệu này được nam nghệ sĩ thu gom từ hàng trăm ngôi nhà dân trong nhiều năm.

Bản thân khu đất cũng có một lịch sử riêng. ArchDaily cho biết nơi đây vốn là một khu vườn khoảng 50 năm tuổi, gồm nhiều cây ăn quả, thông và cây cảnh. Trước khi dự án hình thành, trong vườn đã có một căn nhà nhỏ mà gia chủ sử dụng làm nơi nghỉ cuối tuần.

Thay vì phá bỏ toàn bộ để xây lại từ đầu, kiến trúc sư và gia chủ thống nhất giữ những gì đang “hiện diện trên mặt đất”, bao gồm cây lớn, căn nhà cũ, hàng rào và các trụ cổng. Những khối chức năng mới như nơi ở, phòng trưng bày và bếp được bố trí xung quanh, với mục tiêu hạn chế tối đa việc phải di chuyển cây. 

Chính lựa chọn này tạo nên một điểm khác biệt quan trọng: cảnh quan không được trồng thêm sau khi công trình hoàn thiện mà ngược lại, cây cối có sẵn tham gia quyết định vị trí và hình dáng của kiến trúc. Từ bên ngoài, khu vườn lâu năm vẫn được giữ tương đối kín sau cổng; khi bước sâu vào bên trong, các khối kiến trúc mới mới lần lượt xuất hiện giữa những khoảng xanh.

5 triệu viên ngói không chỉ dùng để lợp mái

Nếu chỉ nhìn vào con số 5 triệu viên ngói, nhiều người có thể hình dung đây là một công trình với hệ mái cổ quy mô lớn. Tuy nhiên, cách sử dụng vật liệu tại Bảo tàng Đạo Mẫu lại khác biệt hơn.

Theo ArchDaily, ngói đất nung truyền thống trở thành vật liệu chủ đạo của dự án, được lấy từ hàng trăm căn nhà cũ trong khu vực. Không chỉ xuất hiện trên mái, vật liệu này còn được sử dụng để tạo nên các bề mặt kiến trúc, tường và lớp bao che. Arquitectura Viva cũng nhận xét những viên ngói lấy từ các ngôi nhà cũ được dùng để phủ mặt ngoài các khối bảo tàng, qua đó đưa vật liệu của kiến trúc địa phương vào một công trình mang hình thức đương đại.

Đây là chi tiết tạo nên diện mạo rất dễ nhận diện cho công trình. Những viên ngói nhỏ được sắp xếp lặp lại thành những bề mặt lớn, tạo độ gồ ghề và chiều sâu thay vì một bức tường phẳng thông thường. Khi ánh sáng thay đổi trong ngày, các khe giữa lớp vật liệu tạo ra những vùng sáng - tối khác nhau. Màu đỏ nâu của đất nung đặt cạnh màu xanh của vườn cây cũng giúp những khối kiến trúc mới bớt cảm giác tách biệt với cảnh quan.

Quan trọng hơn, việc sử dụng ngói cũ không đơn thuần là một cách trang trí. Theo phần thuyết minh của nhóm kiến trúc sư được ArchDaily đăng tải, quá trình đô thị hóa khiến ngày càng nhiều mái ngói truyền thống ở làng quê được thay bằng những loại kết cấu mới. Việc đưa vật liệu cũ vào công trình vì vậy trở thành một cách kéo dài “đời sống” của chúng trong một hình thức kiến trúc khác.

Không phải nhà cổ, mà là kiến trúc mới mang ký ức Bắc Bộ

Nhìn tổng thể, sẽ chưa hoàn toàn chính xác nếu chỉ gọi công trình của Xuân Hinh là một căn nhà xây theo “kiến trúc cổ”. Các khối mới có hình thức tương đối mạnh với tường cao, mảng đặc lớn và những cấu trúc thẳng đứng. Đây là ngôn ngữ của kiến trúc đương đại. Yếu tố truyền thống được đưa vào bằng vật liệu đất nung, nhà cũ, sân vườn, cây lâu năm, đồ gỗ và cách tổ chức không gian gợi liên tưởng đến những đình, đền, phủ quen thuộc ở miền Bắc.

Căn nhà cũ vốn có trong khuôn viên cũng được giữ lại thay vì phá bỏ. ArchDaily cho biết tầng lửng của căn nhà được tháo đi nhằm tạo một không gian lớn hơn để trưng bày tranh về Đạo Mẫu. Các khối công trình mới sau đó được tổ chức xung quanh ngôi nhà này, hình thành mối quan hệ giữa phần cũ và phần mới.

Bên trong tổng thể còn có không gian trưng bày hiện vật, phòng tranh, khu thờ tự, thư viện cùng các khu vực phục vụ sinh hoạt gia đình. Khuôn viên có phòng thờ Tam tòa Thánh Mẫu, khu trưng bày tranh, hoành phi, câu đối và nhiều vật dụng cũ; một phần không gian được dành để lưu giữ sách và tư liệu liên quan đến hát văn, hầu đồng, quan họ cùng các loại hình nghệ thuật dân gian.

Sự kết hợp giữa vật liệu cũ và tư duy thiết kế mới cũng giúp công trình được giới kiến trúc quốc tế chú ý. Bảo tàng Đạo Mẫu từng được tạp chí Domus đưa vào danh sách các dự án kiến trúc nổi bật năm 2023; hồ sơ dự án cũng xuất hiện trên ArchDaily và Arquitectura Viva.

Tổng hợp